ئامادة نين "ديسانةوة"

 

دياردةيةك كة بة درصذايي مصذوي خةباتي كورد بؤ أزطاري و ئاشتي وةك خؤي ماوةتةوة ئةو دياردةيةية كة كورد وةك طةلصك هيض وةخت ثلانصكي كاريطةري نةبووة كة بؤيان بلوصنصت تا ضارةنوسي خؤيان دياري بكةن. ئصمةي كورد هةرطيز نةمانتوانيوة هةلومةرجصك بصنينة كايةوة كة ثلاني دأندانة و ضاوضنؤكانةي داطيركةراني خاكةكةمان ثوضةلَ بكاتةوة. وة كاتصكيش كة فاكتةري دةرةكي هةلومةرجي طؤأاني لة ناوضةكةدا درووستكردووة, ئصمة هةرطيز نةمانتوانيووة بةتةواوةتي بةسةرياندا زالَ بين و  بة جؤرصك بيانطؤأين كة سوود ببةخش بن بة كوردوستان و طةلة ضةوساوةكةي.

 

جصي داخة, ئةم دياردة باوةي ناو مصذوي خةباتي كوردايةتي  ئةوة دةسةلمصنصت كة دوذمنةكاني كوردوستان  هةميشة توانيوانة يةك دوو هةنطاو لة كورد لةثصشتر بن لة ثلان دانان و أاثةأاندني ئةو ثلانانةشدا بؤ داطيركردني كوردوستان. ئؤبالَي ئةم تراذيديايةش كة لة ضةندين قؤناغي مصذوي ئصمةدا نوصندراوة بة أادةيةكي زؤر دةتوانرصت  بخرصتة ئةستؤي سةركردة داسةثاوةكاني كورد ضونكة بير تةسكي و لاوازي سياسي سةركردةكاني كورد و كؤلَييان لة ثلان داأشتندا بؤ أزطاركردني كوردوستان, كاري داطيركردني كوردوستان و ئاذاوةنانةوةي لة كوردوستاندا كردووة بة أؤتين و يارييةكي ئاسان هةتا بؤ أذصمصكي لاواز و بةدناوي وةك أذصمي عراق.

 

ئةو أوداوانةش كة أاثةأينةكةي 1991 ي هصناية كايةوة دووثاتبونةوةيةكي مصذويي بوون تا ئةو جصيةي كة ثةيوةندي بة خةباتي كوردايةتييةوة هةبوو. ئصمة دروستكةري ئةو هةلومةرجانة نةبوين كة هؤكاري سةرةكي أاثةأينةكة بوون, لةوةش طرنطتر ئةوة بوو كة ئصمة ئةو ئامادةييةمان نةبوو كة أاثةأينةكة بةتةواوةتي كؤنترؤلَ بكةين دواي ئةوةي خؤمان هاويشتة بؤتةي أوداوةكانةوة. وةك هةميشةش, دواي أاثةأينةكة كة كورد أوبةأوي دووأصانةيةكي مصذويي تر بؤوة, سةركردةكان بأيارياندا أصطاي هةلَة هةلَبذصرن و هيض طوص نةدةن بةو نيشانة زةقانةي كة ثصيان دةوتين كورد بةرةو هةلَدصر و خؤ نابوتكردن دةبةن. تا ئيستاش هيض كةس لةناو سةركردايةتي كورديدا ئةمةندة بةتةنط ضارةنوسي طةلةكةمانةوة نين كة ئةو دياردة باوة بطؤأن.

 

 كوردستاني باشور دةرفةتي دة سالَي كةم وصنةي بؤ أةخسا كة خؤي بؤ قؤناغصكي نوص ئامادة بكات, بةلآم بةداخةوة تا ئيستاش زؤربةي جةماوةر بص ئاطان يان بة تةوةواةتي لة طرنطي و مةترسي هةلومةرجي ئيستاي كوردوستان ناطةن, هةر وةها سةركردة خؤ سةثصنةرةكاني كورد زياتر بةتةنط ئامانجي تايبةتي خؤيانةوةن تا بير لة ثلانصكي طونجاو بكةنةوة بؤ أزطار كردني كوردوستاني باشور.

 

لةوةتةوةي أذصمي عراق لة سالَي 1991وة لة سص ثارصزطاي كوردوستاني باشور كشاوةتةوة و كوردةكان خؤيان ناوضةكة دةبةن بةأصوة, بةشصوةيةكي بةردةوام لة لايةن هةموو اطيركةراني كوردوستانةوة دةستدرصذي دةكرصتة سةر ئةو سص ثارصزطاية و دانيشتووانةكانيان. من ئاماذة بؤ ئةو هصرشة بةردةوامانةي توركيا دةكةم بؤ سةر خاكةكةمان, ئاماذة بة سياسةتي بة عةرةب كردني ناوضة كوردييةكان و دةركردني كوردةكان لة ناوضة بة ثيت و دةولَةمةندةكاني كوردوستان بة درصذاي سنوري باشورمان لةطةلَ عراقي عةرةبدا دةكةم, هةروةها ئاماذة بة دةست تصوةرداني ئصران لة كاروباري ناوخؤي كوردوستاني باشوردا و كردارة تيرؤريستييةكاني بةكرصطيراوةكانيان دةكةم كة لة 1991 وة دذي كوردةكان بة ئةنجامي دةطةيةنن.  

 

تا ئيستا ئةو دةست درصذيانة لة لايةن هيضكام لة هصزة كوردييةكانةوة ثصشيان ثص نةطيراوة, بةلآم هةركة جياوازييةكي بضووك لة نصوان دوو هصزي ضةكداري كورديدا درووست دةبصت, طؤمصكي خوصن بؤ ضةكدارة كوردةكاني هةموولا درووست دةكرصت بص هيض سص و دوو كردنصك و طوصدانصك بة ذياني ئةو قوربانيانة لة لايةن سةركردةكاني ئةو هصزة ضةكدارانةوة كاتصك فةرماني شةأي براكوذي دةدةن.

 

ئةطةر كردارةكاني ثصشوي دةستةلآتداراني كورد و هصزة ضةكدارةكانيان وةك  مةحةكي بأياردان لة سةريان بةكار بهصنين,   ئةوا بة أاشكاويةوة دةتوانين بلَصين كة ثصشبأكصي دةستةلآت لة نصوان هصزة كورديةكاندا لة كوردوستاني باشوردا زؤر بة بايةخ ترةبؤيان لةوةي بير لة داهصناني سيستةمصكي سياسي نوص بكةنةوة كة بتوانصت تةواوي هصز و ووزةي كوردوستان تةرخاني أووبةأووبوونةوةي داطيركةران بكاتةوة

 

نة تةنها ئةمة واقعصكي دلَ تةزصنة كة ئصمةي كورد أووبةأووي بووينةتةوة, بةلَكو تا بلَصي واقعصكي مةترسيداريشة بؤ كوردوستان كة لةلايةن سةركردة داسةثاوةكاني كوردةوة بؤ طةلي كورد دروست كراوة.

 

ضي ضاوةأوانمان دةكات؟

 

من دلَنيا نيم ئةطةر سةركردةكاني كورد هةرطيز بيريان لة داهاتوي نةتةوةكةمان كردبصتةوة. ئاية ئةوان ثلانصكي دياري كراويان هةية؟ ئاية ئةوان دلَنيان لةوةي كة هةرضي لة دةستيان هاتبصت كردويانة تا دةرفةتي ئازادي و ئاشتي بؤ طةلي ئصمة بأةخسصنن؟ . ئاية ئةوان دةتوانن هةلومةرجصك بصننة كايةوة كة طةلاني تر ناضاربكات تا خؤيان لةطةلَ ثلانةكاني ئصمةدا بطونجصنن, يان ئةوةتا هةتا هةتاية كورد لة ياري طةلاني تردا سةرطةرم دةبصت؟

 

هةلومةرجي سياسي ئيستا  كة جلَةوةكةي لة دةستي عراق و هصزةكاني خؤرئاوايداية ثصشبيني ئةم أوداوانةي خوارةوةي لص دةكرصت:

1- ئةو هةلومةرجةي ئيستا هةية أةنطة بؤ ضةند سالَصكي تريش وةك خؤي بمصنةتةوة.

 2- هصرشصك بة ثصشةوايةتي ئةمريكا أةنطة بكرصتة سةر عراق بةلآم هصرشةكة شكست بهصنصت.

 3-  هصرشصك بة ثصشةوايةتي ئةمريكا أةنطة بكرصتة سةر عراق و ضةند سالَصكي ثصبضصت تا سةركةوتن بةدةست بهصنصت و أذصمي عراق بطؤأصت.

 4- هصرشصك بة ثصشةوايةتي ئةمريكا أةنطة بكرصتة سةر عراق و لة ماوةيةكي زؤر كورتدا سةركةوتوانة بتوانصت أذصمي عراق بطؤأصت.

 5-  أذصمي ئايندةي عراق أةنطة نةتوانصت بة شصوازي ديموكراتي بمصنةتةوة و أةنطة دةستة و تاقمي ناو سوثا أاستةوخؤ يان ناأاستةوخؤ دةستةلآت بطرنة دةستي خؤيان.

 6- أذصمي ئايندةي عراق أةنطة هةرةس بهصنصت و هةلةمةرج بةرةو ئانارشيزم بأوات.

 7- ولآتاني دراوسصي عراق  رةنطة لة أصي بةكرص طيراوةكانيانةوة هةولَي شصواندني هةلةمةرجي ناو عراق بدةن.

 8- ولآتاني دراوسص أةنطة هةولَ بدةن كة ضةند ثارضةيةكي عراق داطير بكةن.

 

لةم ميانةيةدا هةلَوصستي كورد ضيية و ضي ثلانصك داأصذراوة لةلايةن سةركردة داسةثاوةكاني كوردةوة بؤ بةرطري كردن لة خاك و طةلةكةمان و ضؤن طةل دلَنيا دةكرصتةوة كة هةركام لةو أوداوانة أووبدات ئصمة هصشتا هةر دةتوانين ئازادي زياتر بؤ خؤمان فةراهةم بكةين.

 

 زؤر هةلَة دةبصت ئةطةر بلَصين سةركردةكاني كورد ثلانيان نيية ضونكة ئةوان ثلانيان هةية. لة أاستيدا هةركامصكيان ثلاني تايبةتي خؤي هةية, كصشةكاني كوردوستانيش لصرةوةية كة دةست ثصدةكات. ضةندان ثلان و أصككةوتني نهصني و تايبةتي لة نصوان سةرةؤك حيزب و سةرةؤك خصلَ و سةرؤكي ئايني و دووذمناني كورددا هةية كة كاري ئةو ولآتانة و زلة هصزةكانيش  لة مةأ طةمة كردن بة ثاشةأؤذي كوردوستان زؤر ئاسان و شياو دةكات.

 

ئةطةر لة أابردودا ئصمة دوو هصزي سةرةكيمان هةبوو لة كوردوستاني باشور ئةو دوو هصزةش (ي ن ك) و(ث د ك) كة شةأي دةستةلآتيان لةطةلَ يةكتردا دةكرد , ئيستا ئصمة لةو بةشةي كوردوستاندا ضوار هصزي دذ بةيةكمان هةية كة ئاذاوة لة نصوانياندا بة ئاساني ثصشبيني لص دةكرصت ضونكة بصجطة لة (ي ن ك) و (ث د ك) كة ثصشبأكصي نصوانيان هصشتا زؤر بة تينة و بؤي هةية لة هةر ساتصكتا بتةقصتةوة, ئيستا ئصمة  هصزصكي ئيسلامي و ثاشماوةي هصزةكاني (ث ك ك)ة شمان هةية. (ث ك ك)ةيةك كة دةستي لة خةبات لة كوردوستاني باكور هةلَ طرتوة و هةتا ناوي خؤشي طؤأي بؤ خؤ دوورخستنةوة لة مصذوي خةباتة ئاشبةتالَ ثصكراوةكةيان, بةلآم هةمان ث ك كة ئامادةن لايةنصكي تري ئاذاوةي ناوخؤ لة كوردوستاني باشوردا زياد بكةن هةركاتصك كة ئةو كردارة كاتي هاتبصت يان لة لايةن ولآتصكي دراوسصوة فةرماني بؤ بدرصت.

 

ئةطةر سةركردة كوردةكان تؤزقالَصك ذيرييان هةبواية و كوردوستانيان لة هةموو شتصكي تر خؤشتر بويستاية ئةمأؤ ئصمة لة هةلومةرجصكي زؤر باشتردا دةبووين. تةنها بير لةوة بكةنةوة كة ئةمأؤ ئصمة ضي هثزصكي سياسي و سةربازيمان دةبوو ئةطةرلة دوواي هةلَبذاردنةكةي 1992 ثةرلةمان بة ياسايةك ضةكدارصتي حيزب و خصلَةكاني قةدةغة دةكرد و لة جصطايان سوثايةكي كوردي دادةمةزراند كة سةركردةيةكي هةلَبذصردراو و بص لايةن فةرماندةي طشتي دةبوو. ئةطةر ثةرلةمان أؤلَي حيزبةكاني سنوردار بكرداية و أصطاي ثص نةدابان كة داهاتي كوردوستان تالآن بكةن و بؤ بةرذةوةندي حيزبةكانيان خةرجي بكةن. ئةطةر ثةرلةمان بأياري بداية كة داهاتي حيزبةكان تةنها دةبصت لة ئابونةي مانطانةي ئةندامةكانيان ثصك بصت و هيضي تر. ئةطةر هةر جؤرة أصككةتنصكي نهصني لة نصوان حيزبةكان و ولآتاني دةوروبةردا قةدةغة بكراية. ئةطةر دةستنيشان كردني سياسيانةي بةرثرساني دةولَةت قةدةغة بوواية و تةنها كةساني هةلَبذصردراو بيانتوانياية حكومةت بةأصوةبةرن. ئةطةر ئةو هةموو تةقةمةنيانة و ئةو هةموو قوربانيانةي كة لةم دةسالَةدا لة شةأي براكوذي ناوخؤدا بةكار هاتووة, بؤ أووبةأووبونةوةي أذصمي عراق بةكار بهصنراية تا ئةوبةشانةي خاكةكةمان كة هصشتا لةذصر ضنطي ئةو داطير كةرةدان ئازاد بكراناية.

 

ئيستاش  كةوا ئصمة لة دووأصيانةيةكي تري مصذويي نزيك دةبينةوة كوردوستاني باشور لةبواري سياسي و سةربازييةوة ئةو ئامادةييةي نيية كة لةسةر ثصي خؤي بوةستص و طةشة بكات ئةطةر ئةمريكا بأياري دا لةماوةي ئةم سالَدا لة عراق بدات ضونكة هصشتا زؤر كصشةي ضارةسةر نةكراو لةو بةشةي كوردوستاندا هةية كة أةنطة هةموو ئةو أوداوانةي دواي أاثةأينةكةي 1991 دووثات بكاتةوة بة أةوة طشتصكةشيةوة بةرةو ئصران و توركيا بةتايبةتي ئةطةر عراق لة ثةلاماري يةكةمدا نةأوخا و تواني خؤي كؤبكاتةوة تا بةرثةرضي ثةلامارةكة بداتةوة, وةيا هةأةشةي بةكارهصناني ضةكي كؤ كوذي لة كوردةكان بكات.

 

 دةستةلآتداراني خؤرئاوايي بةتايبةتي ولآتة ئةوروثصكان دةبصت بايةخصكي زؤر بدةن بة كصشةكاني ناوخؤي كوردوستان ئةطةر بة تةماي سةركةوتن بن بؤ هةر ثلانصك كة هةيانة بؤ ئايندةي عراق. ئةطةر خؤرئاوا و نةتةوة يةكطرتووةكان يارمةتي كورد نةدةن تا بةسةر كصشةكاني ناوخؤياندا زالَ ببن, ئةوا باشتر واية خؤيان ئامادة بكةن بؤ ذمارةيةكي هصحطار زؤري ثةنابةري كورد كة أةنطة أصذةيان زؤر لةوة طةورةتر بصت كةهةموان دواي أاثةأينةكةي 1991 بينييان ضونكة دؤأاندنصكي تر بةسة كة جةماوةري كورد لة كوردوستاني باشوردا بةتةواوةتي وورة و هيوايان لةدةست بدةن و هيض بةلَصنصك أةنطة نةتوانصت أازييان بكات كة دان بة خؤياندا بطرن و ضاوةأواني دةرفةتصكيتر بن.

 

بةرنامةي خؤرئاوا و بةرنامةي خودي كوردةكانيش بؤ ئاشتي و سةقامطيري لة كوردوستاني باشوردا تا ئيستا كاريطةر نةبووة. تةنها بةطوأيني ئةو بةرنامة هةلآنة ئاشتي و سةقامطيري لة كوردوستاني باشووردا دصتة ئاراوة, وة ئةو كارةش هصندة ئةستةم نيية ئةطةر ئاشتي هةرطيز ببصت بة ئامانجي سةرةكي نةك ثينةوثةأؤكردني كاتي كصشةكان  بؤ مةرامي تايبةتي ضةند كةس و لايةنصك.

 

ئصمة ثصويستمان بة ئاشتبونةوةي سةركردةي هصزة ضةكدارةكاني كوردوستان نيية, ئةوان ئةتوانن تا ثصيان خؤشة أقيان لة يةكتري بصت و هةرضي بة شياوي دةزانن بة كةكتري بلًصن ضونكة ئةو دياردةية هؤكاري لاوازي و ئاذاوة نيية لة كوردوستاندا. ئةوةي ئصمة ثصويستمان ثصيةتي لة كوردوستاندا سيستةمصكي سياسي هاوضةرخة كة لة جصي ئةو سيستةمة خصلآيةتييةي كة ئيستا زالَة بةسةر هةموو كونج و كةنارصكي حكومةتدا دابنرصت. ئصمة ثصويستمان بة دةستورصكة بؤ كوردوستان. ئصمة ثصويستمان بة سةركردةيةكي بص لايةن و هةلَبذصردراو هةية. ئصمة ثصويستمان بة سوثايةكي نةتةوةي هةية.ئصمة دةبصت لة ثارتةكاني قةدةغة بكةين كة تاقمي ضةكداريان هةبصت تا نةتوانن جياوازييةكانيان بة فيشةك ضارةسةر بكةن.

 

بصطومان ئةطةر كورد ئةم هةنطاوة طرنطانة بنصت دةولَةتاني دراوسص أةنطة فص بيانطرص و دةست بدةنة هةركارصك تا نةيةلَن كورد سةركةوتوو بصت ضونكة ئةو دةولَةتانة هةميشة أوداوةكاني كوردوستانيان كؤنترؤلَ كردووة بةو ثيوةنديية نهصنيانةي بةجيا لةطةلَ لؤردةكاني جةنطدا لة كوردوستاندا هةيان بووة.بةلآم ئةطةر كورد بيةوصت ئامادةبصت كة دةورصكي سةرةكي و طرنطي هةبصت لة ئايندةي كوردوستان و عراقيشدا, ئةوا ئةو طؤأانكاريانة تةنها أصبازصكة كة سةركةوتن مسؤطةر بكات, ئةطينا وةك هةميشة كورد تةنها سوتةمةني ياري دةستةلآتي ناوضةكة دةبصت.

 

كؤمةلَطاي نصونةتةوةيش لة أصي نةتةوة يةكطرتةووةكانوة دةستةلآتي ياساييان هةية و ئةركي أةوةشتيشيانة كة ثصش بة ولآتاني دراوسصي كوردوستان بطرن تا ثرؤسةي ئاشتي و بةذاندنةوة لة كوردوستاندا لةبار نةبةن.  نةتةوة يةكطرتةووةكان دةتوانصت هصزي ئاشتي ثارصز لةسةر سنورةكاني كوردوستاني باشور دابنصن بؤ ثصشطرتن بة دةستدرصذيكردني دراوسصكاني كوردوستان. ثصويستة كة هةموو طةمارؤ ئابورييةكان لةسةر كوردوستان لآبدرصن ضونكة ئةو طومارؤيانة بؤ سزاداني أذصمي عراق دانراون و كوردوستاني باشوريش لة سالَي 1991 وة لةو أذصمة جيا بؤتةوة. نةتةوة يةكطرتةووةكان هةروةها ثصويستة بأيارصك دةربكات كة مافي تةواوةتي ثةيوةندي هةوايي لة نصوان كوردوستاني باشور و جيهاندا بؤ حكومةتي هةرصمي كوردوستان دةستةبةر بكات تا ولآتاني دراوسصي كوردوستاني باشور بؤيان نةلوصت كة لة أصي ئابلَؤقةي ئابورييةوة دةست لة كاروباري ناوخؤي كوردةكاندا وةر بدةن.

 

هةركاتصك ئةم هةنطاوانة نران, كورد دوتوانصت بةسةر كصشةكاني ناوخؤيدا زالَ ببصت و ببن بة نمونةيةك بؤ ديموكراتيةت لة ناوضةكةدا و يارمةتي دةريش بن لة لاداني أذصمي ديكتاتؤري عراق و دامةزرانددني أذصمصكي ديموكرات و ئازاد لةو ولآتةدا.

 

2002/16/07 

مالَةوة