لة بازنةي نةزانيدا

ثصشةكي

هةموو ئةو طةلانةي كة نةيان توانيوة دةستورصك بناد بنصن كة مافي طؤأيني شصوازي بةأصوةبردني هةموو كاروبارصكي ئابوري و كؤمةلآيةتي و سياسيان دابين بكات, بة قؤناغي ثأ لة ئاذاوةدا تصدةثةأن بؤ ضارةسةر كردني هةر جؤرة كصشةيةكي دةستةلآت. ئاذاوةش بةردةوام دةبصت لة ناو ئةو طةلانةدا كة ئاستي هؤشياريان بة شصوةي ثصويست طةشةي نةكردوة و لةو أاستيية نةطةيشتون كة سيستةمصكي سياسي بؤ دياري كردن و دةستةبةر كردني ئازادي تةواو بؤ طةل تا ضارةنوسي خؤيان دياري بكةن زؤر طرنطة. سيستةمصكي ئةوتؤش  كاتصك كاريطةر دةبصت و ئاشتي هةميشةيي بؤ هةموان دابين دةكات كة لة لايةن هةموانةوة ثةيأةو بكرصت و أصزي لصبطرصت.

 

بةداخةوة لةو ولآتانةدا كة خةلَكةكةي مافة سةرةتاييةكاني ئازاديان ثص أةوا نةبينراوة, ثيلاني بزوتنةوةكان زؤر بصبايةخانة دادةأصذرصن و وردةكارية طرنطةكاني أاثةأين ثشت طوص دةخرصن, ئةو وردةكاريية ثشت طوص خراوانةش لة ئايةندةي هةر بزوتنةوةيةكدا دةبنة هؤكاري طةأصكي تري ئاذاوة. ئةو طةلانةي أوبةأوي ئةم جؤرة كصشةية دةبنةوة, بةردةوام بة دةوري بازنةي نةزانيدا دةخولصنةوة و ناتوانن خؤيان لة ئاذاوة و دواكةوتويي أزطار بكةن. ئةم دياردةية أةنطة بة هؤي دواكةوتوي و نزمي ئاستي هؤشياري ئةو طةلانةوة بصت, وة يا أةنطة كةسانصك يان ضةند أصك خراوصك بة ئةنقةست ئةو هةلومةرجة دروست بكةن تا دةستةلآت بطرنة دةستي خؤيان.

 

شؤأش دياردةيةكي أؤمانتيكية, ئةوانةي دذي داطيركةران و ضةوسصنةران دةجةنطن بةضاوي أصزةوة تصيان دةأواندرصت و بة ثالَةوان لة قةلَةم دةدرصن. بصطومان زؤر شؤأشطصر بة أاستي ثالَةوانن وة شايةني أصزلصنانن ضونكة ئةوانة كةسانصكن كة ئامادةن ذيانيان بةخت بكةن لة ثصناوي ئازادي و سةرفرازي طةلةكةياندا. ئةوانة كةسانصكن كة بأوايان بة كصشةكةيان هةية و دلَنيان لة دةست ثاكي و دلَسافي سةركردةكانيان, بةلآم ئةو أاثةأينانةي كة ثيلانصكي ضأي بؤ دانةأصذرابصت بة دةطمةن دةتوانن سةركةوتني هةميشةيي بةدةست بهصنن وة خواست و ئاواتي ئةندامةكانيان بهصننةدي. باشترين ئةنجامصك كة لةم أاثةأينانةوة ضاوةأواني لص بكرصت ئةوةية كة دةتوانن سةركردةكان بطؤأن. جطة لةوةي دةستكةوتي لةوة زياتر لةم جؤرة أاثةأينانةناكةوصتةوة, ئاذاوة و مالَ وصرانييةكي زؤريش لةطةلَ خؤياندا دةهصنن بؤ ولآتةكانيان. طةلي عراق بة كورد و عةرةبةوة ثصويست ناكات كة بؤ دوور بأوانن بؤ نمونةي لةم جؤرة أاثةأينانة ضونكة خؤمان ئةزمونصكي دةولَةمةندمان هةية لةم بوارةدا.

 

طصذاوي عراق

عراق لةوةتةوةي دروست بووة لة طصذاوصكي سةربازي و سياسيدا طيري خواردووة ضونكة عراق وةك ولآتصك لة ئةنجامي طةشةي سروشتي طةلي ئيستاي عراقةوة وةيا هصزصكي سياسي و سةربازي عراقييةوة دروست نةبووة. هؤي دروست بوني عراق و ولآتاني دةوروبةري عراق لة ئةنجامي سةركةوتني هصزة هاو ثةيمانةكان بو كة جةنطي جيهاني يةكةميان بردةوة و ئيمثراتؤري عوسمانيشيان بةزاند و هةلَيان وةشاند و ضةند ولآتصكي بضوكيان لة جصطايدا دامةزراند. لةطةلَ ئةوةشدا كة لةو سةردةمةدا ضةندين سةركردةي ئايني و خصلَةكي لة هةولَي ئةوةدا بوون كة شتص بؤ خؤيان و لايةنطرةكانيان بثضأن لةدواي ئةو طؤأاني دةستةلآتةدا لة خؤرهةلآتي ناوةأاستدا, بةلآم بةطشتي دانيشتواني ئةو ناوضةية بةشصوةيةكي كاريطةر خؤيان أصك نةخستبو تا بتوانن هصزة بةتوانا و فصلَ بازةكاني ئةوروثييةكان ببةزصنن و بةطوصرةي خواستي خؤيان ولآت دروست بكةن.

 

لةسةرةتاي دروست بونيةوة تا ئصستا عراق ضةندين أاثةأين و وةرطصأاني سةربازي بةخؤيةوة بينيوة. لة سالَي 1958دا يةكص لةو أاثةأينانة عراقي لةثاشايةتيةوة طؤأي بة كؤماري. وة لةدواي بةناو شؤأشي 1958يشةوة دةستةلآتداراني نوصي عراق بة زؤر و ئاذاوة دةستةلآتيان طرتؤتة دةستي خؤيان وة بةهةمان شصوازيش دةستةلآتيان لص سةندراوةتةوة ضونكة تا ئصستا عراقيةكان نةيان توانيوة سيستةمصكي سياسي ئةوتؤ بنياد بنصن كة دةرفةتي ثصشكةوتن و طؤأيني ئاشتيانةي سةركردة و حيزبة سياسيةكان بؤ جةماوةر دةستةبةر بكات.

 

لصرةدا مرؤظ ناضارة ثرسيار لة خؤي بكات: بؤضي طةلصكي خاوةن ئةزموني وةك طةلي عراق بةردةوام هةلَةكانيان دووثات دةكةنةوة؟ بؤضي عراقيةكان ناتوانن ضارةسةرصكي هةميشةيي بؤ كصشة سياسيةكاني ولآتةكةيان بدؤزنةوة؟ بؤضي عراقيةكان بةردةوام دواي سةركردةي ديكتاؤر و بير تةسك دةكةون؟

 

بةبأواي من لة دوو هةلومةرجدا هةر طةلصك دةتوانصت بة مةزني بطات و ثصش بكةوصت: لة يةكةم هةلومةرجدا تةواوي جةماوةر يان زؤربةيان تصطةيشتون و دةزانن ضي جؤرة أذمصك بةسودة بؤيان, وة ثصكةوة هةولَ دةدةن بؤ دامةزراندني ئةو جؤرة أذصمة. لة هةلومةرجي دووهةميشدا ئةو طةلةي خاوةني سةركردةي بير تيذ و ئاسؤ فراوانة, سةركردةيةك كة دةتوانصت كاريطةري بكاتة سةر جةماوةر و ثصشةوايةتيان بكات تا ولآت دةكةوصتة سةر أصطايةكي أاست بؤ ثصشكةوتن و سةرفرازي. ئةو سةركردةية دةستوري طؤأيني ئاشتيانةي سةركردة و حيزبةكان بؤ جةماوةر دادةنصت تا لة كاتي ثصويست و دياري كراودا طةل بتوانن أذصمةكةيان ئاشتيانة بطؤأن. لايةني كةم يةكص لةو دوو هةلومةرجة دةبصت لة ئارادا بصت تا ولآتصك بتوانصت كصشة سياسيةكاني ضارةسةر بكات. بةداخةوة هيض كام لةو دوو هةلومةرجة بة شصوةيةكي كاريطةر لة عراقدا طةشةي نةكردووة. عراقيةكان كةساني تصطةيشتويان هةية بةلآم ذمارةي ئةو كةسانة زؤر كةمن و لة هيض أصكخراوصكي دياريكراودا كؤنةكراونةتةوة. عراقيةكان أةنطة سةركردةي لصهاتو و خاوةن ئةزمونيشيان هةبصت بةلآم تا ئصستا ئةم سةركردانة نةيان توانيوة جةماوةر قايل بكةن كة طوص أايةلَي ئامؤذطارييةكانيان بن.

 

بنةماي ئالَؤزييةكان

شؤأش و أاثةأينةكان هؤكاري جؤراوجؤريان هةية و ئةو كةسانةش كة بةشداريان يان سةركردايةتيان دةكةن لة يةك جياوازن, بةلآم هؤي هةموو شؤش و أاثةأينةكان بؤ يةك بنةما دةطةأصنةوة, ئةو بنةمايةش دةستةلآتة. دةستةلآت بنةماي هةموو ئالَؤزييةكانة.

 

كص دةستةلآتي بةسةر من و ذياني مندا دةبصت, وة كص لةذصر دةستةلآتي مندا دةبصت؟ ئةطةرضي مرؤظ هةموو بةيانييةك كة لة خةو هةلَدةستص ئةم ثرسيارانة لة خؤي ناكات, بةلآم لة أاستيدا هةموو بأيارةكانمان لة ذياندا وةلآمدانةوةي ئةم ثرسيارانةن.

 

لة ناخةوة هةموو مرؤظصك خةو بة ئازادي و سةربةخؤيي بص سنورةوة دةبينصت, بةلآم تا ئصستا مرؤظايةتي نةطةيشتؤتة ئةو ئاستة بةرزة لة طةشة كردندا كة ئةو ئازاديية بص سنورانة بة هةموو تاكةكان بدات. لةم قؤناغةي شارستانيةتدا ئصمةي مرؤظ بةبص يةكتري هةلَناكةين. تا ئصستاش لة جيهاندا ناوضةي ذصر دةستة و دياري كراو كة ضةندان ياسا و هةلومةرجي تايبةتيان لة ثةيوةنديةكاني ناوةوة ودةرةوةدا هةية دوا قؤناغي بةأصوةبردن و سةرثةرشتي كردنة كة ئصمةي مرؤظ ثصي طةيشتوين و لةو ناوضانةدا هةست بة ئاسايش و سةرفرازي دةكةين. بصطومان لةو ناوضة دياري كراوانةدا كة بة ولآت ناو دةبرصن هةلومةرجةكان لة يةك جيان و بنةمايةك بؤ يةكسان كردني مافةكاني مرؤظ بوني نيية. لة هةندص لةو ناوضانةدا أادةي ئازادييةكان كة بؤ دانيشتواني ئةو ناوضةية دةستةبةر كراون زياترن بة بةراورد لةطةًلَ ناوضةيةكي تردا. ئةمةش بؤ خؤشحال كردني دانيشتواني ئةو ناوضةيةية تا لة ذيانيان أازي بن و هةست بة سةروةري بكةن بة بةراوردكردني خؤيان لةطةلَ مرؤظي ناوضةكاني تردا. ئةم ثصشبأكصيةش بؤ سةروةري بةردةوام مرؤظ نزيكتر دةكاتةوة لة ئامانجة سةرةكيةكةي كة ئازادي و سةربةخؤي بص سنورة. بةلآم ئةم سيستةمة كة تا ئصستاش بةكار دةهصنرصت بؤ دابةشكردني مرؤظ بةسةر ناوضة جيا جيا و دياري كراوةكاني جيهاندا ضةندين كصشةي هةية كة ضارةسةر ناكرصن. جطة لةوةش ئةم سيستةمة ثةيأةوي ياسايةكي أةوا ناكات و هيض وةخت ناتوانصت بة تةواوةتي ساغ ببصتةوة و سةقامطيري سياسي بؤ هةموان دابين بكات. تا ئصستاش زلة هصزةكان بأياريان داوة سنورةكان لة كوصدا بكصشرصن و كص لة ناوياندا بذين. ئةم كردةوةيةش هؤكاني ئاذاوة نوص دةكاتةوة و هةرطيز نايةلَصت ئةم سيستةمة بطاتة تةبايي دةستةلآت.

 

لةطةلَ ئةوةشدا كة ولآتاني خؤرئاوا دواي دوو جةنطي جيهاني لة سةدةي بيستةمدا هةولَياندا أصبازصك بصننةدي تا كصشةكاني نصوان ولآتةكان بة شصوةيةكي ئاشتيانة ضارةسةر بكةن, بةلآم تا ئصستا ئةم هةولآنة زؤر كاريطةر نةبون لة بةر طةندةلَي و خؤ ثةرستي ئةوانةي ئةم ئةركةيان لة ئةستؤي خؤيان ناوة و دةستةلآتي تةواوةتيان بؤ خؤيان تةرخان كردووة لةو دةزطايانةدا كة بؤ ئةم مةبةستة ثصكيان هصنا لة سةرو هةمويانةوة أصكخراوي نةتةوة يةكطرتووةكان.

 

هةر ضؤنصك كة كصشةي سياسيةكاني عراق هةلَبسةنطصنين, دةبينين كة أاستةوخؤ ثةيوةنديان بةو دياردة جيهانييةي سةرةوة هةية. وةك ولآت عراق هصشتا كصشةي دةستةلآتي ضارةسةر نةكردووة. هاوولآتياني عراق سةر كردةي عراق بة ئارةزوي خؤيان هةلَنابذصرن بةلَكو بة زؤر بةسةرياندا دةسةثصندرصت. طةلي عراقيش رةفتاري ئةو سةركردة داسةثةوايان بة دلَ نيية. نةتةوة و ئاينة جياجياكاني ناو عراق كة بة زؤري هصزصكي بياني خزصنراونةتة ناو سنوري عراقةوة أازي نين بةو شصوةيةي كة دةستةلآت لة عراقدا دابةش كراوة. ئةمانة هةموو هؤكارن بؤ دروستكردني دذايةتي و ئاذاوة لة عراقدا وة ئصمة ناضار دةكةن كة بةدواي أصطا ضارةيةكدا بطةأصين. لةبةر ئةوةش كة دةرفةتي كاري سياسي ئازاد لة عراقدا نيية, ضارةسةري ئةم كصشةية أةنطة ثصويستي بة أاثةأيني ضةكداري جةماوةري وة يا ثيلاني بياني هةبصت بؤ لابردني أذصم.

 

مرؤظي ئاساي و أاثةأين

لةطةلَ ئةوةشدا كة مرؤظي ئاساي لة هةر ولآتصكدا أاستةوخؤ و لة ثصش هةموانةوة زيانيان ثصدةطات لةلايةن أذصمة ستةمطةرةكانةوة, بةلآم مرؤظي ئاساي هيض وةخت خؤبةخؤ نةيان توانيوة أذصمصكي ستةمطةر بطؤأن و لة جصطايدا أذصمصكي مرؤظ دؤست و ئازاد بنياد بنصن ضونكة هةنطاوصكي ئاوا طةورة ثصويستي بة ثيلاني ضأ و ثصداويستي مالَي زؤر هةية. بةبص ثيلانصكي طونجاو هةلومورج بةرةو ئاذاوة و ثصشبأكص بؤ دةستةلآت دةأوات هةتا ئةطةر أاثةأينصكي سةركةوتوش أوو بدات. أصكخراوي سياسي و ئايني و سةركردةي خصلَةكان لة هةلومةرجي وادا بة ئةركي خؤياني دةزانن كة ثيلاني أاثةأينةكة دابأصذن وة لة بةرامبةردا دةستةلآت بطرنة دةستي خؤيان. بصطومان ئةمةش كارصكي ناأةوا نابصت ئةطةر ئةو بةلَصنانةي كة بة جةماوةر دةدرصن نةشكصنرصن و ئامانج و داخوازييةكان بةأون و ئاشكرايي بةيان بكرصن تا جةماوةر بزانن خؤيان طيرؤدةي ضي دةكةن وة دةتوانن ضاوةأواني ضي بن لة ئةنجاميشدا. بةلآم لة كاتي ئاذاوة و أاثةأيندا بةتايبةتي لة ناو طةلاني هةذار و دواكةوتودا دروشم أؤلَصكي سةرةكي دةبينصت. طةلاني هةذار و ضةوساوةش خؤشبأوان و شوصن هةموو دروشمصك دةكةون تا هيوايةك بةدةست بهصنن بؤ ثاشةأؤذصكي باشتر و خؤشتر. خةلَك خؤيان بةو بأواية قايل دةكةن كة هةركاتصك دوذمنة سةرةكيةكةيان لةناو برد, هةموو ناهةموارييةكاني ذيانيان بة شصوةيةكي سيحري لةناو دةضن و هةتا هةتاية لة خؤشي و كامةرانيدا دةذين, كةواتة ئيتر ثصويست بة ثرسيار كردني زؤر ناكات و ثصويست ناكات داواي شيكردنةوةي بابةتةكان بكرصن لة كاتي شؤأشدا.

 

دروشم بؤ بزواندن و كؤنترؤلَكردني هةست و سؤزي ئةو كةسانةي كة بةشدارن يان لايةنطرن لة دذايةتيةكدا هةلَدةبةسترصن. ئةو طةلانةي كة ساويلكةن ئاسانتر دةتوانرصت أابكصشرصنة ناو دذايةتيةكانةوة بة بةكارهصناني دروشم. ووشةكاني وةك ئازادي, يةكساني, يةكطرتن, ديموكراتيةت, ئاشتي, طةل ثةروةري, سؤشياليزم, هتد.. بةردةوام بةكار دةهصنرصن لةلايةن ئةو كؤمةلَ و كةسانةي كة لة كصشةي دةستةلآتدان. نة تةنها دةزطايةكي بةرثرس نيية كة حيزب و سةركردةكان بةرثرسيار دانصت بةرامبةر بةو دروشم و بةلَصنة درؤيانةي كةبة خةلَكي دةدةن, بةلَكو زاراوةكان خؤشيان شصواون و واتاكانيان زؤر لصلَ و نائاشكران. بؤ نمونة زؤربةي ولآتاني ئيستاي جيهان خؤيان بة ولآتي ديموكراتي لة قةلَةم دةدةن, بةلآم ديموكراتي بؤ هةركام لةم ولآتانة واتايةكي جياوازي هةية. تةنانةت ديكتاتؤري ئيستاي عراقيش ناميلكةيةكي لةسةر ديموكراتيةت نوسيوة و أذصمةكةي خؤي بة ديموكراتيةت دادةنص. ناميلكةكة بةم ناونيشنة بلآو كرايةوة ديموكراتيةت سةرضاوةي هصزة بؤ تاك و كؤمةلَ. (1) بصطومان كةس مافي ئةوةي نةبوو أصطا لة بلآوكردنةوةي ناميلكةكة بطرصت, وة يا دواي دةرضوني نوسةرةكةي دادطاي بكات بؤ دوو أويي و درؤزني. جصي ئاماذةية لةو ديموكراتيةدا كة ديكتاتؤري عراق بؤ عراقيةكاني دةستةبةر كردووة, خةلَك ئةشكةنجة دةدرصن و دةكوذرصن ئةطةر طوماني ئةوةيان لص بكرصت كة خزمصكي دراوسصكةيان أةنطة بيري لةوة كردبصتةوة كة بصأصزي بة خاوةن شكؤي عراق بكات.

 

ستراتيجيةتي داطيركةران

لة كاتي دروستكردني دةولَةتي عراقدا بةريتانيا ثارضةيةكي كوردوستانيشي لة خاكي ثصشوي عوسمانيةكان كردةوة و لكاندي بة ولآتي تازةي عراقةوة. بصطومان بةريتانيا أةنطة زؤر بيري لةو كردارةي كردبصتةوة و هؤي زؤر طرنطي هةبوبص بؤ لكاندني بةشصكي خاكي كوردوستان بة خاكي عةرةبي عراقةوة, بةلآم ئةو هؤيانةي بةريتانيا هةيبون بؤ بةرذةوةندي خؤيان بووة وة ثةيوةندي هةبووة بة تصأوانيني ئةوان و بةرنامةي دوور مةدايان بؤ ئةو ناوضةية.

 

 

داطيركةران طةلاني ذصردةستةلآتيان وةك كالآ دةبينن, كالآيةك كة لةجةنطدا بردويانةتةوة. طةلي ذصردةستة بصنرخن و بةضاوي مرؤظ تةماشا ناكرصن لةلايةن داطيركةرانةوة. هةر بأيارصكيش كة لةسةر طةلاني ذصردةستة و خاكة داطيركراوةكةيان دةدرصت, هيض ثةيوةندي بة هةست و مافي طةلة ذصردةستةكةوة نيية. بأيارةكاني داطيركةران لةمةأ خاكصكي داطيركراودا وة يا طةلصكي ذصردةستةدا تةنها ثةيوةنديان بة ستراتيجي داطيركةرانةوة هةية. طةلاني ذصردةستة دةبصت ثشت بةخؤيان ببةستن و أيزةكاني خؤيان أصك خةن و داطيرطةران ناضار بكةن كة دةست لة سياسةتة نامرؤظانةكانيان هةلَبطرن و هةلومةرج بة بةرذةوةندي طةلاني ذصردةستة بطؤأن.

 

كورد لة ولآتة نوصكاندا

لةوةتةوةي لة توركةكان جياكراوينةتةوة و بة عةرةبةكانةوة لكصنراوين’, ئصمةي كورد لة عراقدا ضةندين أاثةأيني ضةكداريمان دذي ئةوانةي دةستدصذيانكردؤتة سةر ئصمة و خاكةكةمان ئةنجام داوة, بةلآم ئصمة هةتا ئصستا نةمانتوانيوة أاثةأينصكي سةركةوتوانة ئةنجام بدةين و كصشةي دةستةلآتي نصوان خؤمان و دوذمنانمان ضارةسةر بكةين. ئةو كوردانةي كة لةذصر دةستةلآتي ولآتاني دراوسصشدان هةمان ضارةنوسي ئصمةيان هةية و ئةوانيش تائصستا نةيان توانيوة خؤيان و خاكةكةيان ئازاد بكةن. ئةم دياردةيةش هؤكاري زؤري هةية. يةكص لةو هؤكارانة ئالَؤزي سياسية لةناوضةكةدا و طرنطي ئةو ناوضةيةية بؤ زلة هصزةكاني جيهان ضونكة طؤأان لة يةكص لةو ولآتانةدا كة ئصمةي كوردي تصدا دةذين, واتة طؤأاني تةبايي دةستةلآت لة ناوضةكةدا. جطة لةوةش ئةو ولآتانةي كوردوستانيان لةذصر دةستةلآتداية ئامادةن و بةردةواميش هاوكاري يةكتري دةكةن بؤ ثصشطرتن لة ئازاد بوني كوردوستان هةتا ئةطةر ثةيوةنديشيان لةطةلَ يةكتريدا باش نةبصت. بةلآم كوردي بةشة جياجياكاني كوردوستان هصشتا نةيان توانيوة هاوكاري نصوانيان بةشصوةيةكي كاريطةر ثتةو بكةن كة ثةرضي كرداري ئةو ولآتانة بداتةوة.

 

بة بأواي من هيضكام لة أاثةأينةكاني ئصمة بةهؤي كاملَبوني بيري سياسيمان و طةشةكردني ئاستي هؤشياريمانةوة نةبووة. أاثةأينةكانمان لة ئةنجامي ئامادةبونمان بؤ شؤأشصكي يةكجاري و سةركةوتنصكي هةميشةي نةبووة, بةلَكو أاثةأينةكانمان زياتر بةهؤي ململانصي سياسي ناوضةكة و جيهانةوة بووة. بؤية ئصمة زؤر جار بة ئامادةبونصكي نيوةوناضلَةوة ضوين بؤ جةنط بؤ أازي كردني بصطانة و وصرانكردني كوردوستان و بةكوشتداني سةدان و هةزاران كوردي بص تاوان. لصرةدا بةهيض شصوةيةك مةبةستي من ئةوة نيية كة بص أصزي لة خةباتطصأاني كورد بكةم, بةلَكو هةركةسصك أؤذصك خةباتي بؤ ئازادي طةلةكةي كردبصت بةلاي منةوة ئةو كةسة ثيرؤزة و شايةني أصزة. بةلآم ئصمة دةبصت بةوردي لة هةلَةكانمان بأوانين و بة توندي أةخنة لة خؤمان بطرين ئةطةر بمانةوصت لة بازنةي أاثةأين و ئاش بةتالَ خؤمان أزطار بكةين.

 

أةوتي شارستانيةت

شارستانيةت بة شصوة أةوتصكي دياريكراو بةأصوة دةضصت, وة لةسةر كةسيش أاناوةستص تا ثصي بطةن. ئةوانةش كة ناتوانن بةخصرايي ئةو أةوتة دياريكراوة لة طةلَ شارستانيةتدا ثصش بكةون, بةشصوةيةكي ناقؤلآ أادةكصشرصن بةدواي ئةو أةوتةدا.هةندص كؤمةلَطا لة قؤناغصكي دياريكراوي شارستانيةتدا دةضةقن و ئاستي طةشةكردنيان ثشتطوص دةخةن وة هةولَي طؤأان نادةن. كؤمةلَطاي لةم جؤرة دةكةونة ذصر دةستةلآتي ئةو كؤمةلَطايانةوة كة طةيشتونةتة قؤناغصكي تر و هةميشةش لةهةولَي ثصشكةوتندان. ئةم خوةي مرؤظ نوص نيية و بة بأواي من سةرضاوةكةي دةطةأصتةوة بؤ ئةوكاتةي كة مرؤظ فصر بوو ئامأاز بةكار بهصنصت. ئامأاز بةرهةمي بير و تاقيكردنةوةية. ئةوانةي دةولََةمةندن لةبيردا و ئامادةن تاقيكردنةوة بكةن, بةرز دةبنةوة بؤ قؤناغصكي تر. ديمةني كؤمةلَصك مرؤظي سةرةتايي بصنةرة بةرضاوت كة أوبةأوي دأندةيةك بونةتةوة. ئةو مرؤظانة دةيانةوصت بؤثاراستني ذيانيان دأندةكة بةدةستي أوت بكوذن, لةو كارةشدا سةركةوتو نين و دأندةكة تادص زياتر تةنطيان ثصهةلَدةضنص, بةلآم لةناكاو يةكصكيان بةبيريدادصت كة بةردصك هةلَطرصت و وةك ضةك بةكاري بهصنصت. ئةو مرؤظة سةركةوتوانة دأندكة دةكوذصت و خؤي و هاوأصكاني أزطار دةكات. ئةم أوداوة كارصكي لاوةكي نابصت, بةلَكو ثايةي ئةو كةسة كة بيري لة بةكارهصناني بةردةكة كردةوة لةناو كؤمةلَةكةيدا بةرز دةكاتةوة ضونكة ئةو كةسة ضةكصكي زؤر طرنطي داهصنا. لةبةر ئةوةش كة مرؤظ زؤر كارامةن لة لاساي كردنةوةدا, زؤر زوو هةموو ئةندامةكاني ئةو كؤمةلَة فصري بةكارهصناني ئةو ضةكة نوصية دةبن و ئةمةش دةستةلآتي ئةو كؤمةلَة بةسةر ئاذةلَ و مرؤظةكاني تري دةوروبةرياندا زياد دةكات. لة ئةنجاميشدا ناوضةكة طؤأانصكي سةرتاسةري دةستةلآتي بةسةرداَ دصت. وة تا كاتصكيش كة خةلَكي ئةو ناوضةية هةموو فصردةبن كة بةرد وةك ضةك بةكاربهصنن, كةسصكي تر بير لة داهصناني ئامأازصكي تر دةكاتةوة كة تةبايي دةستةلآت لة ناوضةكةدا لاسةنط دةكات و بةو ثصيةش ياري ثصشبأكصش بؤ دةستةلآت بةردةوام دةبصت و هةموو جارصكيش براوة و دؤأاوي نوص خؤيان لة هةلومةرجصكي جياوازدا دةبيننةوة.

 

لةم ثصشبأكص دأندانةيةدا بؤ سةروةري و سةرفرازي كة مرؤظايةتي سةرقالَيةتي ئصمةي كورد تا ئصستا لة أيزي دؤأاوةكاندا بوين دذي ئةو هصزانةي بةربةرةكانصمان دةكةن ضونكة ئصمة تائصستا ثيلانصكي سةرفرازيمان بؤ خؤمان دانةأشتووة كة بتوانين خؤمان سةركةوتوانة بةئةنجامي بطةيةنين و ئامادةش بين بةرطري لة خؤمان بكةين كة أوبةأوي مةترسي دةبينةوة. بصطومان ئصمة هةرطيز لة دةستةويخةبوني شةأ نةسلَةميونةتةوة و ضاثوكي و ئازايةتيشمان لةشةأدا هةتا لةلايةن دوذمنانيشمانةوة شايةتي بؤ دراوة, (2) بةلآم ئازايةتي بةبص بيري طونجاو تةنها وايكردوة كة ئصمةي كورد ضةندين جار لة طةلاني تر زياتر بةدةوري بازنةي نةزانيدا بخولصينةوة.

 

جاشايةتي

لة كاتصكدا ئصمةي كورد دةتوانين ئؤبالَي هةندص لة نةهامةتصكانمان بخةينة ئةستؤي ئةو دياردانةي كة لةدةرةوةي دةستةلآتي ئصمةدان وةيا بةهؤي نزمي ئاستي هؤشياريمنةوة هصشتا دةركمان بة ضارةكانيان نةكردووة, بةلآم خوي ناشريني جاشايةتي بةهؤي ساويلكةي و بص دةستةلآتيمانةوة نيية, بةلَكو ئةو خووة ناشرينة هةميشة بةضأي حسابي بؤ كراوة و زانياري تةواومان لةبارةيةوة هةبووة و هةية. دياردةي جاشايةتي هةميشة ئصمةي لاواز كردوة و دوذمنةكانيشماني دةستةلآتدار كردووة و كاري سةركوتكردني ئصمةي بؤ ئاسانتر كردون. دياردةي بةكارهصناني ضةتةي كورد لةلايةن طةلاني ترةوة بؤطةيشتن بةئامانجةكانيان و سةركوت كردني كوردة "ياخي" بووةكان دياردةيةكي زؤر كؤنة و سةرةتاكةي لة ثصش سةرهةلَداني هةستي نةتةوايةتيةوةية لة ناو كورددا. (3)

 

كورد هةرطيز لةدةوري سةرؤكصك كؤ نةبونةتةوة تاولآتصك بؤ هةموو كوردةكان دروست بكةن وةيا بير لة دروستكردني ئيمثراتؤريةتصكي كوردي بكةنةوة كة أةنطة ثصويست بكات نةك هةر خاكي كوردوستان بةلَكو طةلاني تريش داطير بكةن. تا ئةم سةردةمةش خصلَ سةرضاوةي سةرةكي ثصناسة و دةستةلآتة بؤ كورد, وة زؤر لة خصلَة كوردةكان ئامادةن لايةني طةلصكي بصطانة بطرن لةشةأدا دذي طةلةكةي خؤيان ئةطةر بصطانةكة نرخصكي باش بدات بة سةرؤك خصلَةكاني لايةنطري. دراوسصكانمان و هصزة داطيركةرةكاني تري بياني كة ويستويانة خاكي ئصمة داطير بكةن دةركيان بةو لاوازييةي ناو كورد كردووة و زؤر بةباشي بؤ بةرذةوةندي خؤيان سوديان لص وةرطرتووة. (4) لةطةلَ ئةوةشدا كة شةأي خصلَةكي لة كوردوستاندا بةسةرزاري كةم بؤتةوة و نيشتمانثةروةراني كورد ماوةيةكي دوور و درصذة كورد هاندةدةن كة وةك نةتةوة بير بكةنةوة, بةلآم ئةو خووة كؤنةي كورد هصشتا زؤر زيندووة. هةركاتصك كة دةرفةت دةأةخسص, سةرؤكي زؤر خصلَ ئامادةن جةنطي طةلي خؤيان بكةن بؤ ثارة و دةستةلآت, وةيا بؤ تؤلَة سةندنةوةي كصشةيةكي كؤن. ئةم دياردةية تةنها تايبةت نيية بة بةرةي دوذمنانةوة, بةلَكو لةناو أاثةأينيشدا سةرؤك خصلَ و ثصشةوا ئاينيةكاني كورد كارامانة توانيويانة بزوتنةوةي أزطاري خوازي كورد لةباربةرن بؤ بةرذةوةندي تايبةتي خؤيان. هةندص خصلَ و خصزاني ئاينيي خاوةن دةستةلآت زؤرجار لة هةردوو لايةني كصشةكةدا بةشداري دةكةن بؤ ئةوةي ئةنجام هةرضؤنصك بصت ئةوان شتصكيان ثصببأص. (5) تا ئةم دياردةيةش مابصت دوذمناني كورد دةرفةتيان بؤ دةأةخسص كة كورد وةك ضةكصك بةكاربهصنن بؤ طةيشتن بة ئامانجةكاني خؤيان و وصران كردن و تالآنكردني كوردوستان.

 

مةرجة نةنوسراوةكان

ضةند مةرجصكي نةنوسراو هةية ئةو ولآتانةي تائصستا كورديان بةكارهصناوة بؤ طةيشتن بة ئامانجكاني خؤيان ثةيأةويان كردووة. يةكةم ئةو ولآتانة هةرطيز لة جةنطدا نايانةوص كورد وةك هصزصكي أوخصنةر دذي يةكتري بةكاربهصنن, واتة نايانةوصت كورد هةرطيز ئةوةندة دةستةلآت ثةيدا بكةن كة لةذصر دةستةلآتي خؤيان دةربضن. دووهةم ئةو ولآتانة نايانةوصت بزوتنةوةي ضةكداري كوردي بةتةواوةتي لةناو بضصت ضونكة لةناوضوني بزوتنةوةي ضةكداري كوردي ولآتاني ناوضةكة لاواز دةكات و دةيانخاتة مةترسي ئةوةوة كة بؤ ضارةسةركردني كصشةكاني نصوانيان أاستةوخؤ أوبةأوي يةكتري ببنةوة. لةوةش مةترسي دارتر بؤ ئةو ولآتانة ئةوةية كة ئةطةر بزوتنةوةي ضةكداري كوردي كة لةذصر دةستةلآتي ئةوانداية بةتةواوةتي لةناوبضصت, أةنطة بزوتنةوةيةكي أزطاري خوازي كوردي نهصني دروست ببصت و طةشةبكات كة لةدةرةوةي دةستةلآتي بصطانةدا دةبصت.

 

ئةطةر ئصمة بأوانينة هةر قؤناغصكي مصذوي كورد, دةبينين ضؤن بصطانة كوردي بؤ بةرذةوةندي خؤي بةكارهصناوة و هةر وةختصكيش كاري ثصنةمابصت بةرةلآي كردووة, بةلآم هةموو جارصكصش كورد بةأاكردن طةأاونةتةوة بؤ باوةشي هةمان بصطانة تا زياتر بضةوسصنرصنةوة. باشترين نمونةي ئةمجؤرة ثةيوةندييةي نصوان كورد و بصطانة لة ضوار دةيةيي سةدةي أابردودا بةأوني دةبينرصت.

 

لة شةستةكاندا جطةلةوةي كة زلة هصزةكاني جةنطي سارد لة ململانصدا بوون تا شوصن ثصيان لة خؤرهةلآتي ناوةأاستدا ثتةو بكةن, خودي ناوضةكةش ضةند ئالَؤزيةكي طةورةي تصدا بوو. طةلاني عةرةب و جولةكة لة خؤ ئامادة كردندا بوون  بؤ طةأصكي تري جةنط. ئيسرائيل عةودالَي ئةوة بوو كة سوثاكاني عةرةب سةرطةرمي كصشةي ناوخؤيي بكات تا نةتوانن بةشصوةيةكي كاريطةر دذي ئيسرائيل بجةنطن. (6) فارسةكانيش زؤر دلَ خؤش نةبون بةهؤي كصشةي سنورةوة لة كةنداوي فارسدا. شاي ئصران لة هةولَي ئةوةدا بوو كة أصطايةك بدؤزصتةوة بؤ ناضاركردني عراق تا سنوري خؤي لة كةنداودا بطؤأص بة شصوةيةك كة ئصران بتوانصت سنوري لة خؤرهةلآتي كةنداوةوة بطوصزصتةوة بؤ ناوةندي قولآيي ئاوةكة ضونكة ئةو كةنداوة طرنطيةكي زؤري ئابوري و سةربازي هةية بؤ هةموو ولآتاني ناوضةكة و جيهان. (7) لة هةمان كاتدا عراقيش كصشة و ئالَؤزييةكي ناوخؤيي زؤري هةبوو, وة ئةو هةلَطصأانةوة سةربازيانةي أوياندا ضارةسةري كصشةكاني ناوخؤي عراقيان نةكرد ضونكة بةردةوام لة عراقدا ضةندين كةس و كؤمةلَي جيا جيا لة ململانصدا بوون بؤ وةدةست هصناني دةستةلآت. (8) لاوازي أذصمي عراق و طةأانةوةي سةركردةي بةناوبانطي كورد موستةفا بارزاني لة سؤظصتةوة بؤ كوردوستان, كوردةكاني كرد بة هصزصكي زؤر طرنط لة عراقدا كة دةيانتواني ثارسةنطي دةستةلآت لة ولآتةكةدا بطؤأن.

 

وانةيةك بؤ ئةوانة عةودالَي دةستةلآت بوون

عبدول كةريم قاسم لة سالَي 1958دا لة هةلَطصأانةوةيةكي سةربازي خوصناويدا ثاشايةتي عراقي لةناوبرد و كؤماري عراقي دامةزراند. عبدول كةريم قاسم وةك سةركردةيةك دياردةيةكي نامؤ بوو بؤ عراق ضونكة ئةو نة سةرؤك خصلَصكي بةهصز بوو, وةنة سةركردةي حيزبصكي سياسي بوو تا بنضينةيةكي دةستةلآتي ثتةوي هةبصت كة بتوانصت بؤ هةميشة ثشتي ثص ببةستص. (9) لةطةلَ ئةوةشدا كة ٍٍعبدول كةريم قاسم سةركردةيةكي سةربازي بوو وة بة يارمةتي سوثا هاتة سةر دةستةلآت, بةلآم سوثاي عراق ثشتطيري تةواوةتيان لة عبدول كةريم قاسم نةدةكرد. سوثاش لة عراقدا وةك جةماوةر لة نصوان طةل ثةرستان و كؤمؤنيستةكان و كوردةكان و زؤرينةيةكي طةورةش كة ثةيأةوي خاوةن دةستةلآتي سةردةميان دةكرد دابةش ببوو. بةلآم عبدول كةريم قاسم لة طوصي طادا نةنوستبوو وة دةيزاني ئةو كةموكوأييةي ئةو هةيةتي زؤر مةترسيدارة نةك هةر بؤ أذصمةكةي بةلَكو بؤ سةر ذياني شةخسيي خؤيشي بةتايبةتي دواي ئةو هةولَةي لة سالَي 1959دا درا بؤ تيرؤر كردني و بة خةستي تصيدا بريندار بوو. (10) عبدول كةريم قاسم هةولَي ئةدا ضارةسةري كصشةكاني بكات بة بةكارهصناني هصزة جيا جياكاني ناو عراق دذي يةكتري بص ئةوةي خؤي وابةستةي هيضكامصكيان بكات. بةلآم ئةزموني هاتنة سةر دةستةلآتي عبدول كةريم قاسم وانةيةكي طرنطي دا بةو كةسانةي كة عةودالَي دةستةلآت بوون لة عراقدا. لة سالَي 1963دا ضارةنوسي عبدول كةريم قاسم يش بة هةمان ئةنجامي دةستةلآتداراني ثصش خؤي طةيشت. (11) ئةزموني هاتنة سةر دةستةلآتي عبدول كةريم قاسم لة سالَي 1958دا أاستييةكي بؤ هةموو ئةوانةي كة عةودالَي دةستةلآت بوون لة عراقدا سةلماند. ئةو أاستييةش ئةوةبوو كة لة عراقدا بؤ هاتنة سةر دةستةلآت ثصويست بة بزواندني تةواوي طةلي عراق و أاثةأينصكي جةماوةري نيية, بةلَكو بؤ أفاندني دةستةلآت تةنها ثصويستت بة أةزامةندي يةكص لة زلة هصزةكانة لةطةلَ هصزصكي ضةكداري بضوك كة بتوانن دةست بةسةر بنكة سةرةكيةكاني دةستةلآتي أذصمدا وةك كؤشكي كؤماري و وةزارةتي بةرطري و دةزطاكاني أاديؤ و تةلةفيزيؤن دا بطرن. تا كاتصكيش كة أذصمصكي نوصي عراق تواناي هةبصت بةرهةلَستكارةكاني قةلآضؤ بكات لة سةر دةستةلآت دةمصننةوة, بةلآم كة ئةو توانةيان نةما ئةوا كةسانصكي نوص دةبنة خاوةن دةستةلآت.

 

ئاذاوةي ناوخؤ

كارامةيي موستةفا بارزاني وةك سةركردة و جةنطاوةر أصزصكي زؤري بؤ ئةو ثياوة مةزنةي كورد هصناية كايةوة كةسنوري خصلَةكةي و ناوضةكةي بةزاند و وةك سةركردةيةكي نةتةوةيي لة دةرةوة و ناوةوةي كوؤدوستاندا ناسرا. بةلآم شصوازي سةركردايةتي كردني بارزاني كة زياتر لة خصلآيةتيةوة نزيك بوو كصشةي ناوخؤيي دروست كرد لةناو ثارتي ديموكراتي كوردوستاندا. كصشة ناوخؤييةكاني  ثارتي ديموكراتي كوردوستان بةردةوام لة طةشةكردندا بوو هةتا لة سالَي 1964دا ئةو حيزبةي كرد بة دوو ثارضةوة. (12) جيابونةوةكةي ثارتي ديموكراتي كوردوستان كؤتاي بة كصشةكان نةهصنا و هةر زوو دواي جيابونةوةكة ئةو دوو بالَةي ثارتي كةوتنة ثصكداداني ضةكدارانة. ئةمةش بةرةيةكي تري جةنطي بؤ بارزاني كردةوة جيا لة دوذمنة خصلآيةتيةكاني و سوثاي عراق.

 

لةطةلَ ئةوةشدا كة  ثارتي ديموكراتي كوردوستان لة عراقدا لةسةر داخوازي بارزاني دروست كرا كاتصك ئةو لة كؤماري مهاباد بوو, (13) بةلآم بارزاني خؤي هيض وةخت أصكخةر و سةرثةرشتارصكي سياسي نةبوو. ئةو زياتر حةزي دةكرد شؤأشي كورد تاك دةستانة بةأصوةبةرصت و ثصي خؤش نةبوو ضةند و ضوني ثص بكرص لة لايةن ئةنداماني حيزبةوة.

 

أؤشنبيراني كورد ماوةيةكي دوور و درصذ بوو سةرطةرمي خةبات بوون و أصكخراوي سياسيان دروست كردبوو وة طةلي كورديان هاندةدا بؤ خؤ ثصشخستن و خةبات كردن بؤ ئازادي. يةكص لةو أصكخراوانة كة حيزبي هيوا بوو هةتا يارمةتي خودي بةرزانيان دا لة سالَي 1943دا تا لة دةست بةسةري و دوورخراوةي أابكات. (14) وة هةمان أؤشنبيران بوون كة ثارتي ديموكراتي كوردوستانيان دامةزراند و بةأصوةيان برد كاتصك بارزاني لة يةكيةتي سؤظصتي ثصشو بوو.

 

ئةو نةوة نوصية شارنشينة خوصنةوارانةي كورد ئةطةرضي بة ذمارة كةم بوون’, بةلآم ئةوان بأبأةي ثشتي خةباتي سياسي بوون لة كوردوستاندا. جةنطي جيهاني يةكةم و أماني ئيمثراتؤري عوسماني و شؤأشي بؤلَشةظيكةكان لة أوسيادا طةشةيةكي باشي دا بةو توصذة خوصنةوار و خةباتطصرانةي كورد. بةلآم خصلَة بةهصزةكاني كورد كة زؤر بيرتةسكانة لة كصشةي كورديان دةأواني ئاستةنط بوون لة أصي خةباتي أؤشنبيراني كورددا ضونكة خصلَةكان بة ذمارةي زؤريان و تواناي سةربازيان لة تواناياندا بوو بأيارةكان و ئامؤذطاريةكاني أؤشنبيران ثشت طوص بخةن وة ئةوان تةنها وةك فةرمانبةر بةكار بهصنن بؤ بةأصوةبردني كاروباري ناوخؤي حيزبةكان.

 

 

لة سالَي 1964دا كاتصك بارزاني بأيارصكي ئاطر بةستي لةطةلَ عةبدول سةلام عارف دا كة سةرؤك كؤماري ئةو كاتةي عراق بوو ئيمزا كرد بص ئةوةي أةزامةندي ئةنداماني نوسينطةي سياسي ثارتي ديموكراتي كوردوستان وةربطرصت, هةندص لة ئةنداماني سةرةكي ئةو حيزبة ويستيان دذي ئةو كارةي بارزاني أاوةستن, بةلآم ئةو ئةندامانة و لايةنطرةكانيان كة ذمارةيان نزيكةي ضوار هةزار كةسصك دةبوون لة لايةن لايةنطراني بارزاني يةوة لصيان درا و بةرةو ئصران أاونران. (15)   

 

بةأصز جةلال تالَةباني وةك ثصشةواي ئةو ئةندامة جيابووانةي  ثارتي ديموكراتي كوردوستان ناوي دةركرد و بة مام جةلال بة ناوبانط بوو.  مام جةلال سةر بة خصزانصكي ئايني ناسراو و خاوةن دةستةلآتة, ئةوةش تاأادةيةك بة ثصضةوانةي ئةو أةوتة ثصشكةوتوخوازانةيةوة بوو كة دةي ويست دةستةلآتي سةركردةي خصلَ و شصخةكان بةسةر بزوتنةوةي أزطاري خوازي كورديدا كةم بكاتةوة. بةلآم مام جةلال جياوازييةكي هةبوو لةطةلَ سةركردةكاني تا ئةو كاتةي كوردوستاندا ضونكة ئةو يةكةم سةركردةي كورد بوو لةو بةشةي كوردوستاندا كة هةندص خوصندني زانستي هةبوو. جطة لةوةش ئةو هةر لة مندالَييةوة سةرطةرمي خةباتي نةتةوايةتي بوو وة كاري تري وةك شصخ و سةرةك خصلَي ئةنجام نةدابوو. بةلآم بة بأواي من هةلَوصستي سثاردني سةركردايةتي كردني ئةو بالَة جيا بووةي  ثارتي ديموكراتي كوردوستان بة بةأصز مام جةلال و ثشت طوص خستني كةسصكي بة تةمةنتر و خاوةن ئةزمونصكي سياسي زياتري وةك بةأصز ئيبراهيم ئةحمةد خةزوري مام جةلال كة نة شصخ بوو وة نة سةرةك خصلَ بوو أةنطة بةهؤي يةكص لةم دوو هؤيةوة بوبص: يةكةم, أةنطة ئةوة هةنطاوصكي سياسي بوبص وة ئةو بزوتنةوةية تازةية ويستصبصتي سود لة دةستةلآتي ئاينيي مام جةلال وةر بطرصت و لة ناوضةكاني ذصر دةستةلآتي ئةودا ثشتطيري بؤخؤيان مسؤطةر بكةن. دووهةمصش, أةنطة أؤشنبيراني كورد تا ئةو كاتةش هصشتا لة خؤيان أانةبينيبص كة بتوانن بة شصوةيةكي سةركةوتووانة سةركردايةتي بزوتنةوةيةكي سياسي و ضةكداري بكةن. لةبةر هةركام لةم هؤيانة بوبص, هاتنة كايةي جةلال تالَباني ثردصكي طواستنةوة بوو لة كؤنةوة بؤ نوص لةو كاتة دياري كراوةي بزوتنةوةي أزطاري خوازي كوردي لة كوردوستاني باشوردا.

 

كصشةكاني أؤشنبيراني ناو بزوتنةوةي أزطاري خوازي كوردوستان تةنها لة ناوخؤي كوردوستاندا نةبوون, بةلَكو بصطانةش داني بةواندا نةدةنا وةك نوصنةري طةلي كورد ضونكة ئاسانتر بوو بؤ طةلاني بياني كة ثشت بة شصخةكان و سةرؤك خصلَكان ببةستن بؤ طةيشتن بة ئامانجةكانيان لة كوردوستاندا. بةلآم ئةو جيابونةوةيةي لة سالَي 1964دا لة ناو  ثارتي ديموكراتي كوردوستاندا أويدا وةك لايةنصكي طرنط لةناو بزوتنةوةي سياسي و ضةكداري كوردوستاني باشوردا خؤي سةثاند. أوي يةكةمي ئةو ململانصيةش تا سالَي 1970 درصذةي كصشا. لة سالَي 1970 دا كة بارزاني ئاطربةستصكي ضوار سالَةي لةطةلَ دةولَتي عراقدا ئيمزا كرد بؤ دانوستاندن لةسةر ئؤتؤنؤمي بؤ كوردوستان, هصزةكاني مام جةلال كة ضةند سالَصك بوو لايةنطري دةولَةت بوون, لة لايةن دةولَةتةوة ضةك كران كة ئةوةش يةكص لة مةرجةكاني ئاطر بةستةكة بوو. (16) ضةككردنةكةش بص ئاذاوة و ئاشتييانة بة أصوة ضوو. بةلآم ئةو كارةساتة نةهامةتيةكي زؤري بة سةر بة أصزان جةلال تالَةباني و ئيبراهيم ئةحمةددا هصنا كة هةردووكيان كوردوستانيان بةرةو هةندةران بةجصهصشت, بةلآم مام جةلال وازي لة خةباتي سياسي نةهصنا و بارزانيش وةك نوصنةري كورد لة بةيروت ثايتةختي لوبنان داينا. (17)

 

ثاداشتي دةست تصوةردان

شةستةكان ثاداشتصكي زؤر باشي بةخشي بةوانةي كة دةستيان لة هاندان و بةأصوةبردني بزوتنةوةي ضةكداري لة كوردوستاندا هةبوو بةتايبةتي بؤ ولآتاني ئصران و ئيسرائيل. ئيسرائيل بة بةكار هصناني ثارةيةكي كةم و ضةند أاوصذ كارصك كة بؤ بارزاني ناردبوو لة شةستةكاندا, تواني زيانصكي باش بة سوثاي عراق بطةيةنن و ذمارةيةكي زؤريشان لص بكوذن و بةشصكي باشي سوثاي عراق سةرطةرمي شةأي ناوخؤ بكةن. (18) ئةطةر ئيسرائيل ئةوةي نةكرداية, لة 1967دا كة شةأ لة نصوان ولآتاني عةرةبي و ئةواندا أويدا ئةوا نرخصكي هصجطار زياتري دةدا لةسةر خاكي ولآتةكةيان بؤ ثصشطرتن بةو بةشةي سوثاي عراقي. شاي ئصرانيش بصطومان زؤر خؤشحالَ بووة بةو دةستةلآتةي كة هةيبوو لة دةست تصوةرداني ناو عراقدا بةهؤي ثةيوةندي نصوان خؤي و بارزاني يةوة. هةروةها بةهصز كردني بارزاني لة لايةن ئصرانةوة سودصكي طةورةتريشي بةو ولآتة طةياند ضونكة  بارزاني بؤ أازيكردني شاي ئصران ئامادة بوو كوردةكاني ئصران بكات بة قورباني, وة بة هيض شصوةيةك أصطةيان ثصنةدات كة ئةوانيش بزوتنةوةيةكي ضةكداري لةو ولآتةدا دامةزرصنن. بارزاني ئةمةندة سوربوو لةسةر ئةو أصبازةي كة فةرماني كوشتن و تةسليم كردنةوةي ضةندين خةباتكاري كوردي ئصراني دا. (19) 

 

لة حةفتاكانيشدا عراق هةر وةك خؤي بوو, بؤ مسؤطةر كردني دةستةلآتيان سةراني دةولَةت خةريكي لةناوبردن و لاواز كردني نةياراني أذصمةكةيان بوون وة بؤ طةيشتن بةو ئامانجةشيان لة هيض كردارصك سلَيان نةدةكردةوة. ئاطربةست و طفتوطؤش لةطةلَ كوردةكاندا وةك دةركةوت تةنها تةكتيكصكي كاتي بوو وة بةشصك بوو لة ثلاني دةولَةت بؤ ثتةو كردني دةستةلآتيان. أذصمي بةعس لةئاستي ولآتيشدا تواني حيزبي كؤمؤنيستي عراقيش فريو بدات و بيان هصنصتة ناو حكومةتةكةيانةوة بص ئةوةي دةستةلآتصكي ئةوتؤيان بداتص, بةلآم كؤمؤنيستةكان شاد بوون بةوةي كة حيزبةكةيان بة أةسمي داني ثصدا نرا و مافي كاركردنيان بة ئازادي ثص درا. بةتايبةتي دواي ئةوةي عراق ثةيمانصكي ثازدة سالَةي هاوكاري كردني لةطةلَ يةكصتي سؤظصتدا ئيمزا كرد, حيزبي كؤمؤنيستي عراق نةك هةر خؤشحالَ بوون بة ثةيوةنديان لةطةلَ دةولَةتدا, بةلَكو لة شةأي يةك سالَةي 1974دا لايةني دةولَةتيان طرت وضالاكانة هاوكاري سوثاي عراقيان كرد لة سةركوتكردني طةلي كورددا.

 

بصطومان ثةيوةندي عراق و سؤظييةت و ثةيماني ئاشتي و ئاطربةست لةناو عراقدا نةك هةر خؤرئاواي نيطةران كرد بةلَكو هةندص لة ولآتاني ناوضةكةشي خستة دلَةأاوكصوة. (20) ضونكة لةطةلَ ئةوةشدا كة لة جةنطي 1967دا عةرةبةكان شةأةكةيان بةشصوةيةكي خراث دؤأاند, بةلآم ئيسرائيل هصشتا هةر لة مةترسيدا بوو ضونكة هيض ثةيمانصكي ئاشتي لة بةيني ئيسرائيل و ولآتة عةرةبييةكاندا بةئةنجام نةطةيشتبوو. بؤية ئيسرائيل زؤر بةطرنطي دةزاني كة شةأي كورد و دةولَةت لة عراقدا تادةتوانصت درصذة بكصشصت بؤئةوةي أذصمي عراق سةرقالَي كصشةكاني ناوخؤي بصت. شاي ئصرانيش هصشتا ضاوي لة كصشةي سنور بوو لة كةنداودا. ئةو دياردانةش هةموو هؤكار بوون تا دةوري موستةفا بارزاني لةناوضةكةدا زؤر طرنط بكات. دواي ئةوةش كة بؤ هةموان ئاشكرا بوو كة دةولَةتي عراق نيةتي خاوصن نيية و نةي دةويست كة كصشةي كوردةكان بةشصوةيةكي أةوا ضارةسةر بكات, كاري بارزاني ئاسانتر كرد و بةلَكو ثالَيشي ثصوةنا تا لةطةلَ عراقدا أصك نةكةوصت و يارمةتي لة ولآتاني تر وةربطرصت بؤ شةأ لةطةلَ أذصمي عراقدا ضونكة كاتصك بةناو ئاطربةستصكي أةسمي لة بةيني دةولَةت و بارزانيدا هةبوو بؤ طفتوطؤ, أذصم ضةندين جار هةولَيدا كة بارزاني و كوأةكاني تيرؤر بكات.

 

ئةمريكا و ئيسرائيل و ئصران بةلَصني ضةك و ثارةيان دا بة بارزاني بؤ بةردةوام بوني لة دذايةتي كردني دةولَةتي عراقدا. (21) كة ضوار سالَةكةي ئاطربةست كؤتايي ثصهات و دةولَةت و كوردةكان نةطةيشتنة أصككةوتنصك, بارزاني فةرماني دةستثصكردنةوةي شةأي دا. ئةو بأيارةش دووبةرةكييةكي تريشي لة ناو ثارتيدا دروست كرد و ئةم جارةيان هةتا يةكص لة كوأةكاني بارزاني خؤي لةناو ئةو ئةندامانةدا بوو كة دذي بأيارةكةي بارزاني بوون بؤ هةلَطيرساندنةوةي شةأ. (22)

 

لة مانطي سصي 1974دا ثصكدادان لة نصوان سوثاي عراق و هصزي ثصشمةرطةي كوردوستاندا دةستي ثصكردةوة. زؤربةي جةماوةري كورد لايةني بارزانيان طرت و ضونة شاخةكاني كوردوستان تا دذي سوثاي عراق بجةنطن.

 

لة ناوضةكاني ذصر دةستةلآتي بارزانيدا هيض سةرضاوةيةكي داهات بوني نةبوو كة بتوانصت خةرجي ئةو جةنطة طةورةية و ثصداويستيةكاني جةماوةر دابين بكات, بؤية هةر لة سةرةتاوة ئاشكرا بوو كة بارزاني دةستي دابووة تاوصرصك كة بؤ ئةو زؤر قورس بوو وة لة توانايدا نة بوو سةربةخؤ فأصي بدات بؤ ئةو شوصنةي مةبةستي بوو. تةنانةت بؤ أاطرتني تاوصرةكة بارزاني ثصويستي بة دةستي بصطانة هةبوو, كاتصكيش كة ئةو بصطانانة بأيارياندا دةستي يارمةتييان بكصشنةوة, تاوصرةكة هةرةسي هصنا و بارزاني و خةوةكانيشي بؤ دواأؤذصكي باشتر بؤ كوردوستان لةناو برد.

 

بةطشتي شةأةكة نزيكةي سالَصك درصذةي كصشا, بةلآم هةر لة هةفتةكاني سةرةتاي شةأةكةدا زؤربةي ئةو كوردانةي كة ضةكدار نةبوون بؤ ناو خاكي ئصران طواسترانةوة تا ذيانيان لة مةترسيي بؤردوماني عراق بثارصزن. هةموو ثةنابةرةكان لة ئصران لة لايةن ئةو ولآتة و أصكخراوة نصونةتةوةييةكانةوة خواردن و شوصني ذيانيان بؤ دابين كرابوو لة ضةندين ئؤردوطاي ثةنابةريدا لة نزيك سنورةكانةوة. هةروةها هصزة ضةكدارةكاني ناو كوردوستانيش بةردةوام ثصويستيان بة خواردن و ضةك و تةقةمةني هةبوو كة بة أصطاي ئصراندا بؤيان دةهات. كاتصك كة كوردةكان هصزةكاني عراقيان ثاشةكشص ثص دةكرد, ئصران يارمةتييةكاني خؤي كةم دةكةردةوة. كاتصكيش كة سوثاي عراق كوردةكاني ثاشة كشة ثصدةكرد, ئصران يارمةتييةكاني زياد دةكرد و هةتا هةندص لة سوثاي ئصراني دةنارد كة جلي كوردييان لةبةر دةكرد و يارمةتي كوردةكانيان دةدا. (23) بةو سياسةتةش شاي ئصران دةيتواني بةئةندازةيةكي ثصويست زةغت بخاتة سةر عراق تا سةر بؤ خواستةكاني ئصران دانةوصنصت.

 

دوو ثياو لةو شةأةدا زؤر سوربوون لةسةر طةيشتن بة ئامانجةكانيان: يةكةم شاي ئصران بوو كة دةيزاني كات طةيشتووة بؤ ئةوكة هةموو كةسصك و ولآتصك بةكار بهصنصت بؤ طةيشتن بة ئامانجةكاني و عراق ناضار بكات بةشصك لة سنوري خؤي بدات بة ئصران. دووهةميش جصطري سةرؤكي ئةوساي عراق سةدام بوو كة سوربوو لة سةر ثاراستني أذصمةكةي, بةلآم ئةو ئامادة بوو ئةطةر ضاري نةما, سةر بؤ ئصران دانةوصنصت و بةشصكي عراق بدات بة ئصران بةلآم ئؤتؤنؤمي نةدات بة كوردةكان. لة سالَي 1975دا ئةو دوو ثياوة لة جةزائير كؤبونةوة و طةيشتنة أصككةوتنصك كة كؤتاي بة أاثةأيني 1974ي كوردةكان هصنا و بةشصوةيةكي زؤر دلَتةزصنانةش كؤتاي بة سةردةمي خةباتي مةلا موستةفاي بارزان لة كوردوستاندا هصنا.

 

دةستثصكردنةوة

بؤ يةك دوو مانط كوردةكاني باشور بزوتنةوةيةكيان نةبوو كة لةلايةن يةكص لة ولآتاني بيانييةوة جلَةوي طيرابصت, بةلآم خةباتي سياسي لةناو نةضوبوو وة بة شصوةي نهصني ضةند أصكخراوصكي سياسي كة لةسةرةتاي هةفتاكانةوة جموجؤلَيان هةبوو هصشتا هةر بةردةوام بوون لة خةبات. (24) يةكص لةو رصكخراوانةي كة زؤر كارامة بوون و دةورصكي باشيان هةبوو لة أصكخستني جةماوةر و هةلَطيرساندنةوةي شؤأشدا, أصكخراوي كؤمةلَة بوو كة لةلايةن بةأصز شاسوارةوة ناسراو بة ئارام بةأصوة دةبرا.

 

ئةو هةلومةرجة سياسية نوصية لة ناوضةكةدا لة بةرذةوةندي سوريا نةبوو. سوريا كة يةكص لة ولآتة بضوك و هةذارةكاني عةرةبة بةردةوام لة ململانصداية لة طةلَ عراقدا و دوذمنايةتي هةية لة بةيني ئةو دوو بالَةي حيزبي بةعس كة هةردوو ولآتاني سوريا و عراقيان لةذصر دةستةلآتداية. باشترين أصباز بؤ سوريا كة أذصمي عراق لاواز بكات ئةوةية كة دةستي هةبصت لةناو كاروباري ناوخؤي عراقدا. لةبةر ئةوةش كة هصزي بةرهةلَستكاري غةيرة كوردي لةو سةردةمةدا لة عراقدا زؤر كةم و بصهصز بوو وة سورياش زوو ئاطاداري ئةوة بوو كة ئصران نيازي هةبوو دواي طةيشتن بة ئامانجي خؤي واز لة بارزاني بهصنصت و شؤأشي ضةكداري كورديش لة عراقدا بتوصنصتةوة. بؤيية سورياش هةولَي ئةوةي ئةدا كة بزوتنةوةيةكي تري ضةكداري لة عراقدا بؤ كوردةكان دروست بكات كة لةذصر دةستةلآتي خؤيدا بن. بؤ ئةو كارةش سوريا كةسصكي زؤر لايةقي لةبةر ضاو طرتبوو, ئةو كةسةش بةأصز مام جةلال بوو. (25)

 

بةثصي هةر هةلَسةنطاندنصكي ذيرةكي دواي شكست و ئاشبةتالَي سالَي 1975 كةس لةو بأوايةدا نةبوو كة كورد جارصكي تر بأوا بة بصطانة بكات و ثلاني شؤرشيان لةطةلَدا دابأصذصت. ضونكة كرداري ذيرةكي ئةوة دةبوو كة كورد خؤشيان دةست نةدةنة ضةك تا دلَنيا نةبن كة دةتوانن ثشت بةخؤيان ببةستن و بص يارمةتي و دةست تصوةرداني ولآتاني دراوسص أاثةأن و ئازادي بةدةست بهصنن. بةلآم يا ئةوةتا كورد هيض دةرسصكي لة أوخاني شؤأشي 1974وة وةرنةطرت, يان ئةوةتا دواي ئةو شكةستة طةورةيةي بةسةر بارزانيدا هات, تالَباني بةهةلي زاني كة سةركردايةتي شؤأشصكي كوردي بكات بص ئةوةي ثصشبأكصيةكي زؤر بكات لة ناوةندة ديصلؤماسيةكاندا كة وةك سةركردةي شؤأشي كورد حسابي بؤ بكرص ضونكة بارزاني وازي لة خةبات هصنابوو وة لة سةرةتادا وا دةردةكةوت كة كوأةكانيشي يان ثارتي بةطشتي بةو زووانة نيازي خةباتي ضةكدارييان نةبوو ئةوةش مام جةلال ي وةك تةنها سةركردةيةك لة طؤأةثاني بزوتنةوةي ضةكداري كورديدا دةهصشتةوة.

 

هؤكار هةرضي بوبص, لة سةرةتاي مانطي شةشي 1975دا لة بلآوكراوةيةكدا لة ديمةشق بانطةوازي دروست كردني يةكصتي نيشتيماني كوردوستان ,ي ن ك, أاطةصندرا. (26) لة 1976دا ي ن ك لةناو خاكي كوردوستاني عراقدا دةستي بةضالاكي و خؤ أصكخستن كرد. (27) سةرسوأمان لةوةدا بوو, سوريا خؤي يةكص لةو ولآتانةية كة بةشصكي كوردوستاني ثصبأا لة كاتي ثارضةكردني خاكي كوردوستاندا. سوريا نةك هةر هيض مافصكي نةداوة بةكوردةكاني ذصر دةستةلآتي خؤي, بةلَكو بةشصكي زؤري كوردةكاني ئةو ولآتة هةتا مافي هاوولآتصتيشيان نيية لة سوريادا واتة ئةو كوردانة ناتوانن بة شصوةي ياساي بةلَطةنامةي خوصندن وةربطرن يان داراي لةسةر خؤيان تاثؤ بكةن وة هةتا ناتوانن مؤلَتي جوتطرتن وةرطرن لةكاتي شوكردن و ذن هصنانا, (28) بةلآم كوردي ذصر دةستةلآتي عراق ثشت بة ولآتصكي وةك سوريا دةبةستص بؤ ئازادكردني خؤي.  

 

بصطومان زؤر ولآتي تر بةلايانةوة باش نةبوو كة بزوتنةوةي أزطاري خوازي كورد بةتةنيا لة سورياوة سةرثةرشتي بكرص, بؤية زوو بةئاطاداري و أةزامةندي ئصران و توركياش دوو كوأي بارزاني: بةأصزان ئيدريس و مةسعود لة مانطي هةشتي 1976دا سةركردايةتي كاتيي ثارتي يان دامةزراند كة ثصك هاتبوون لة ئةندامة كؤنةكاني ثارتي كة هصشتا لايةنطري بارزاني بوون, هةروةها ضةند خةباتكارصكي تر كة طلةييان لة سياسةتي بارزاني هةبوو, بةلآم بةأادةيةك نا كة بضنة ناو يةكصتصكةي مام جةلالةوة. (29) ئةو ئةندامانة أصكخراوي سياسي خؤيان دروست كرد بؤ هةمان مةبةستي هةلَطيرسانةوةي شؤأش لة كوردوستاني باشوردا.

 

لةطةلَ ئةوةشدا كة بةسةرزاري كوردوستاني باشور لةو قؤناغة مصذوييةدا ضةندين أصكخراوي سياسي و حيزبي جياجياي هةبوو, بةلآم لة واقيعدا ململانصي نصوان تالَةباني و بارزاني بالَي بةسةر أوداوةكاندا كصشابوو. ديسان لة كوردوستاندا كصشةي ناوخؤ زؤربةي كؤشش و خةباتي جةماوةري بؤ شةأي براكوذي تةرخان كرد كة ئةوةش أوي دوهةم و ثةرةثصدةري ئةو ئاذاوة ناوخؤييةي ثارتي بوو كة لة سالَي 1964دا دةستي ثصكرد و وةك ثصشتر ئاماذةم ثصكرد كة تا سالَي 1970 بةردةوام بوو. لةبةر نةبوني ناوضةي ئازاد و بةهصزي أذصمي عراق, هةلومةرج لةو سالآنةدا هصجطار سةخت بوو بؤ ثصشمةرطة, بةلآم لة 1976وة تا 1980 كة شةأي ئصران و عراق دةستي ثصكرد, زؤر كةم هصزي ثصشمةرطة أوبةأوي أذصمي عراق بوونةوة ضونكة لةو ماوةيةدا ئةو ثصذمةرطانةي شوصن ئةو حيزبانة كةوتبوون تا خةباتي كوردايةتي بكةن بة شةأي ناوخؤوة سةرقالَ كرابوون و خوصن ساردانة بةسةدان لاوي كورد خوصني يةكتريان أشت بةناوي خةباتي كوردايةتييةوة.

 

كورد لة سةردةمي جةنطي ئصران و عراقدا

أماني ثاشايةتي لة ئصراندا بةرةيةكي تري خةباتي ضةكداري كوردي كردةوة لةو ولآتةشدا. بةلآم لةطةلَ ئةوةشدا كة ئصران لة ضةند سالَي سةرةتاي شؤأشي ئيسلاميدا شصواو و بص سةرةو بةرة بوو, كوردةكاني ئصران نةيان تواني كاريطةريانة خؤيان أصك بخةن تا بتوانن دةستةلآت بطرنة دةست و بةرةنطاري ئةو أذصمة نوصيةي ئصران ببنةوة. ثصش أاثةأين هيض ثيلانصكي دياري كراو لةئارادا نةبووكة كورد ضؤن هةلومةرجةكة بقؤزنةوة ئةطةر أاثةأينصك أويدا لة ئصراندا. لةطةلَ ئةوةشدا كة حيزبي ديموكراتي كوردوستاني ئصران و كؤمةلَة خصرا وةطةأ خرانةوة, بةلآم ئةوانيش بةجيا و هةركةس بؤ حيزبي خؤي كاري دةكرد و هةر زووش وةك كوردةكاني عراق كةوتنة ثصشبأكص كردن و شةأ كردن لةطةلَ يةكتريدا بؤ سةثاندني دةستةلآتي حيزبييان. (30) ئةو كارةش هصجطار لاوازي كردن و تا أادةيةكيش جةماوةري لةوان و لة خةبات دلَ سارد كردةوة و هصزةكاني دةولَتي ئصرانيش توانيان هةموو شار و شرؤضكةكاني كوردوستان داطير بكةن و ثصشمةرطةكان بةرةو سنورةكان ثاشةكشة ثصبكةن.

 

لة سالَي 1980دا كة ماوةيةكي زؤر كورت تصثةأيبوو بةسةر شؤأشي ئيسلامي ئصراندا, عراق بةهةلي زاني كة ئةو ناوضانةي لة سالَي 1975دا دابوي بة ئصران زةوتيان بكاتةوة و هةتا هةولَيشيدا بةشصكي خاكي ئصرانيش بؤ خؤي داطير بكات بةتايبةتي لةو ناوضانةدا كة ثأ نةوتن و دانيشتوانةكانيان عةرةبن. سةدام حسةين كة ئةوكات ببوو بة سةرةك كؤماري عراق أصككةوتن نامةكةي جةزائيري لةسةر تةلةفيزيؤني دةولًةت بةبةر ضاوي خةلَكةوة دأاند و وتي: "أصكةوتن نامةكة لةطةلَ أذصمي ثصشوي ئصران بوو, وة ئةم أذصمة نوصيةي ئصران بةندةكاني أصككةوتن نامةكةيان ثصشصل كردووة بؤية أصككةوتن نامةكة هيض بايةخصكي نةماوة." (31)

 

جةنطي ئصران و عراق دةورصكي طرنطي دا بة كورد لة هةردوو ولآتدا. هةروةك ثصشتر لة مصذوودا كوردةكان ثارة و ضةكيان بةسةردا دابةش دةكرصت تاشةأي بصطانة بكةن. لةهةردوو ولآتدا ذمارةيةكي زؤر لة خصلةكان بوون بة بازرطاني شةأ و ضةكي جاشصتييان كردةشان بؤ أذصمةكانيان بص طوصدان بة هةموو ئةو تاوانانةي دةرهةق بة طةلةكةيان كرابوون لةلايةن ئةو أذصمانةوة. بصطومان بازرطاني كردن بةشةأةوة تةنها بؤ جاشةكان تةرخان نةكرابوو, ثصشمةرطةش دةستصكي بالآيان هةبوو لةو مامةلَةيةدا. كوردةكاني ئصران لةطةلَ عراق أصككةوتن تا ثارة و ضةك وةرطرن و شةأي أذصمي ئصران بكةن وة كوردةكاني عراق لةطةلَ ئصران أصككةوتن بؤ ثارة و ضةك تا شةأي عراق بكةن. لة سةرةتادا ثةيوةندي ئصران بة كوردةكاني عراقةوة تةنها لة أصي سةركردايةتية كاتص كةي ثارتييةوة بوو, بةلآم دةبصت ئاماذة بةوةش بكرصت كة ,ي ن ك, يش لةهةولَي ئةوةدا بوو كة بؤ هةمان مةبةست ثةيوةندي بة ئصرانةوة ببةستصت, بةلآم لةسةرةتادا دارودةستةي خومةيني أازي نةبوون ثةيوةندي بة ,ي ن ك, وة بكةن. كاك نةوشيروان موستةفا ئةم بةسةرهاتة لة يادداشتةكانيدا بةم شصوةية باس دةكات: "ي ن ك نوصنةري ناردة لاي دةستةوداري خومةيني لة فةرةنسا كاتصك خومةيني هصشتا لةو ولآتة بوو بؤ دامةزراندني ثةيوةندي, بةلآم ثياواني خومةيني بة نوصنةري ي ن ك يان وتبوو كة جارص بزوتنةوة ئسلامصكةي خومةيني ثصويستيان بة يارمةتي ي ن ك نيية" (32) بةهةر حالَ ي ن ك بصبةش نةبوون لةو ثارة و ضةكةي كة لةلايةن ئصران و عراقةوة دةبةخشرايةوة ضونكة ي ن ك يارمةتييةكي زؤري كوردةكاني ئصراني داو ئةوانيش بةشصكيان لةو ثارة و ضةكةي كة لة عراق وةر دةطرت دةياندا بة ي ن ك, بةلآم لة سالَي 1986دا ئصران و ي ن ك يش أصككةوتن و ثةيوةندي نصوانيان زؤر بةتين بوو. . (33) شةأي ئصران و عراق ذمارةي ئةو كةسانة كة ثةيوةندييان بة هصزي ثصشمةرطةوة دةكرد زؤر زياد كرد ضونكة ثياواني طةنج لة هةردوو ولآتدا بةثصي ياساي زؤرةملص دةبوو سةربازي بكةن و بضنة بةرةكاني جةنط, بةلآم زؤربةي ئةو طةنجانة حةزيان نةدةكرد خؤيان بؤ شةأي نصوان ئةو دوو دووذمنةي كورد بة كوشت بدةن بؤية أايان دةكرد و لة ناوضة ئازادكراوةكاني ذصر دةستةلآتي ثصشمةرطةدا يان دادةنيشتن, يانصش دةبوون بة ثصشمةرطةي لايةنصك.

 

جةنطي ئصران و عراق قةبارةي شؤأشي كوردي لة هةردوو ولآتدا ئالَساند و طةورةي كردن, بةلآم لة هةمان كاتيشدا قوتي دان و تايبةتمةندصتي شؤأشطصأانةي لص سةندنةوة و كردني بة بةشصكي جيانةكراوةي شةأةطشتيةكةي ئصران و عراق, ئةو شةأةي كوردوستاني وصران كرد لة هةردوو ديوي سنورةكة. لة سالَي 1988دا كة شةأةكة وةستا و يارمةتي بؤ كوردةكانيش لةلايةن هةردوو لاوة كةم كرايةوة, شؤأشي كوردةكانيش ثةأةوازة و ثةرتوبلآو بؤوة و بةرةو نةمان ضوو بةتايبةتي لة عراق كة أذصم هصرشة شومةكاني ئةنفالي دةستثصكرد و ثاشماوةي هصزي ثصشمةرطةي بةرةو توركيا و ئصران أاونا زؤربةي كوردوستانيشي وصران كرد و بةسةدان هةزار كوردي بصتاوانيشي بص سةروشوصن كرد كة بة ثصي هةندصك هةوال ئةو طيراوانة لة طؤأي كؤكوذيدا لة خواروي عراق لةناو براون. (34)

 

جارصكي تريش أاثةأيني كوردةكاني باشور لةناو ضوو بص ئةوةي سودصكي ئةوتؤي بةو بةشةي كوردوستان طةياندبص, بةلآم هةندص لة كوردي ئةو بةشةو سةركردةكانيان لة ولآتاني دةوروبةرةوة ضاوةأواني كارةساتصكي ناوضةيي يان جيهاني بوون كة سةرلةنوص شؤأشةكةيان بؤ هةلَطيرسصنصتةوة. ضاوةأواني كوردةكانيش ئةوةندةي نةخاياند ضونكة داطيركردني كوصت لة سالَي 1990دا لة لايةن سوثاي عراقةوة هةلومةرجصكي لةباري هصنايةكايةوة كة بزوتنةوةي ضةكداري كوردي لة عراقدا طةشة بكاتةوة.

 

لة 1984دا كوردةكاني باكوريش خةباتي ضةكدارييان دذي دةولَةتي توركيا بةرثاكرد. ئةطةرضي ثارتي كرصكاراني كورد ماوةيةكي درصذ بوو لة توركيادا خةباتي دةكرد, بةلآم دةستدانةضةكيان دياردةيةكي خؤمالَي و سروشتي نةبوو بةلَكو سوريا هاندةر و يارمةتي دةرصكي طةورةي ئةوانيش بوو لة دابينكردني ضةك و تةقةمةني و مةشقي ثصويست بؤ ثصشمةرطةكانيان.  دوو هؤي سةرةكي ثالَي بة سورياوة نا لةو سةردةمةدا ئةو كارة بكات: يةكةم سوريا كصشةي ئاو و سنوري هةية لةطةلَ توركيادا و ئةطةر هصزصكي دذي توركياي لة دةستدا نةبصت, لة طفتوطؤ لةسةر ئةو بابةتانة بة هيض ئامانجصكي باش ناطات لةطةلَ توركيادا. دووهةم ئةوكاتة هصشتا جةنطي سارد بةردةوام بوو وة سوريا سةر بة سؤظيةت و توركياش سةر بة خؤرئاوا بوو بؤية سروشتي بوو بؤ ئةو دوو ولآتة كة دةست لة كاروباري يةكتريدا وةردةن. سوريا سودصكي زؤر طةورةي لة ث ك ك كرد و بة زؤربةي ئامانجةكاني طةيشت لةطةلَ توركيادا كة أازي بوو سنوري خؤي بةسةر ث ك ك دا دابخات كة بوو بة هؤي لاوازكردني ث ك ك ةو دةستطيركردني سةركردةكةيان لةلايةن دةستةلآتداراني توركةوة. (35)

 

شةأي كوصت و كوردةكاني باشور

خةباتطصأاني كورد كةوتنةخؤ و ئامادةبوون كة ئةطةر ئةو هصزة هاوثةيمانةي دواي داطير كردني كوصت دامةزرابوو نيازي بة بةكار هصناني كورد بوو ئةوا كورد بةدةنطيانةوة بضصت. (36) لةناو عراقيشدا كوردة ضةكدارةكاني سةربة أذصم ترسي ئةوةيان هةبوو كة أةنطة دوادواي أذصمةكةي سةدام بصت لة عراقدا بؤية ئةوانيش كةوتنة خؤ و أصككةوتني نهصنيان لةطةلَ سةركردةي ثارتة كوردييةكاندا بةست و بةلَصني لايةنطري و يارمةتيدانيان ثصدان لة ئةطةري أاثةأيندا بةمةرجص ثارتة كوردييةكان لة تاواني جاشةكان خؤشبن و لة أذصمي داهاتوشدا دةستةلآتيان لةطةلَدا دابةش بكرص. (37) بة لةبةرضاوطرتني ئةو لاوازييةش كة ثارتة كوردييةكاني تصدا بوون لةو سةردةمةدا, أصك كةوتن لةطةلَ جاشةكاندا ثصويستييةكي طرنط بوو وة بص يارمةتي ئةوان أذصم بةئاساني لة كوردوستان دةرنةدةكرا.

 

داواكاري هصزة هاوثةيمانةكان بؤ طةلي عراق بةطشتي كة أاثةأن لةلايةن سةرؤك كؤماري ئةوساي ئةمةريكاوة جؤرج بووشةوة هات لةكاتصكدا كة هصشتا شةأي ئازاد كردني كوصت بةردةوام بوو. (38) جؤرج بووش داواي لةطةلي عراق كرد كة أاثةأن دذي أذصمي عراق وة ئةمريكا ثشتطيري و يارمةتي طةلي عراق دةكات لة أاثةأينةكةياندا. طةلي عراق أاثةأصن, بةلآم دواي ئةوةي كة أذصمي عراق دؤأاندني لة شةأةكةدا قبولَ كرد و أصككةوتن نامةي ئاشتي بص قةيدوشةرتي ئيمزاكرد. لةطةلَئةوةشدا كة تةنها لة ضةند أؤذصكي كورتدا زؤربةي باشوري عراق لة أاثةأيندا بوون, بةلآم ئاطربةستةكةي نصوان أذصمي عراق و هاوثةيمانةكان و نةبوني سةركردايةتيةكي متمانة ثصكراو بؤ أاثةأينةكةي طةلي عراق, سياسةتي هاوثةيمانةكان و ئةمةريكاشي طؤأي. أاثةأينةكةش ئةوةندة بةهصز نةبوو كة بتوانصت بةبص يارمةتي دةرةوة لةسةر ثصي خؤي أاوةستصي و أذصمي عراق بطؤأص و جيهان ناضار بكات كة أذصمصكي نوص لة عراقدا قبولَ بكةن. وة ئةو يارمةتييةش كة جؤرج بووش بةلَصني دابة عراقييةكان كة دةيانداتص ئةطةر أاثةأن درؤ بوو. نةك هةر هيض يارمةتييةك نةدرا بة طةلي عراق بةلَكو أذصمي عراق مؤلَةتي ثصدرا كة هةلي كؤثتةرة جةنطييةكاني بةكاربهصنصت بؤ زووتر سةركوتكردني أاثةأينةكة. (39)

 

لةطةلَئةوةشدا كة كوردةكان أصكخستنيان باشتر بوو وة بةثةلة نةبوون لة أووبةأوو بونةوةي دوذمندا, بةلآم دواي هةفتةيةك أاثةأين لة خواروي عراق ئةوانيش أاثةأين و شارةكاني كوردوستانيان بة زؤربةي كةركوكيشةوة أزطار كرد.

 

أذصمي عراق زؤر بةخصرايي أاثةأيني جةماوةري لة خواروي عراقدا سةركوت كرد و ثاشان زؤربةي هصزي خؤشي بؤ سةركوتكردني كوردةكان لة باكوري عراقدا تةرخان كرد بصئةوةي هيض وةخت بةفيأؤ بدات و مؤلَةت بدات بة أاثةأينةكة كة سةركردايةتييةكي بةتوانا دابمةزرصنن.

 

كاتصك عراقييةكان بينييان كة أذصم مؤلَةتي ثصدراوة هةرجؤرة ضةكصك بةكاربهصنصت بؤ سةركوتكردني أاثةأينةكة, ترس و دلَةأاوكصيةكي زؤر كةوتة ناو خةلَكةكةوة و ضةندين مليؤن عراقي كورد و عةرةب نةتةوةكاني تريش لة باكور و بةشوري ولآتةكةوة لة أةوصكي طشتيدا أايان كرد و ضوون بؤ ولآتاني دةوروبةر و طةورةترين كصشةي ثةنابةرييان دروست كرد. ئةوةش ئابأوو ضونصك بوو بؤ هصزة هاوثةيمانةكان ضونكة بةردةوام وصنةي دلَتةزصني ئةو خةلًكة فريوو دراوة لةسةر شاشةي تةلةفيزيؤن و لة ثةأةي طؤظار و أؤذنامةكاني جيهاندا بلآو دةكرانةوة. هصزة هاوثةيمانةكان خصرا كةوتنةخؤ تا كصشةكة ثينةوثةأؤ بكةن, بةلآم لةوصشدا ضاوةأصيان كرد هةتا أذصم سةروةري خؤي بةسةر هةموو عراقدا سةثاندةوة ئينجا بأياري ناوضةكاني دذة فأين يان دا لة باكور و باشوري عراقدا بؤ ثاراستني ئةو عراقيانةي كة هصشتا نةكوذرابون تا ثصشيان ثص بطرن و ضيتر وةك ثةنابةر نةضنة ناو ولآتاني دراوسصوة.

 

لة كوردوستان بةهؤي ثصشتر خؤ ئامادةكردن و أصكخستني أاثةأينةكةوة بةشصكي هصزي ثصشمةرطة بةردةوام بوون لة جةنطدا و ولآتيان بةجص نةهصشت. ئةطةر دروستكردني ناوضة دذة فأينةكان لةبةرضاو بطرين, ئةو بةشةي ثصشمةرطةكان كة لة كوردوستاندا مابونةوة تواناي طةشةكردن و بةردةوامي شةأي ثارتيزانييان بؤ أةخسابوو لةطةلَ أذصمدا. بةلآم أذصميش دةيزاني كة هةندص كصشةي زؤر طةورةيان لةثصشة و دةستةويةخةبوون لةطةلَ كوردةكاندا لة بةرذةوةندييان نيية و دةبصت دوا بخرصت بؤية طفتوطؤ لة نصوان دةولَةت و نوصنةري كوردةكاندا دةستي ثصكرد, بةلآم لة مانطي شةشي 1991دا كة هصزة هاوثةيمانةكان لة كوردوستان كشانةوة و  تةنها هصزصكي بضوكيان لة توركيا بةجصهصشت بؤ ضاودصريكردني ناوضةي دذة فأيني باكور, عراق داخوازصكاني زياد كرد و لة كوردةكاني دةويست كة ضةكة قورسةكانيان و أاديؤكانيان بدةن بةدةستةوة. (40) كة طفتوطؤي نصوان كورد و دةولَةت سةري نةطرت, أذصم دةزطاكاني دةولَةتيي لة هةندص ناوضةي كوردوستان كصشايةوة و ئابلؤقةي ئابوريشي خستة سةريان. (41) ئةو ناوضانة لةو كاتةدا طرنطييةكي ستراتيجي و ئابوري ئةوتؤي بؤ أذصم نةبوو, بةلآم ناوضة طرنطةكاني وةك كةركوك و خانةقين بةشصك نةبوون لة كشانةوةكةي أذصم.

 

لةطةلَ ئةوةشدا كة من طومانصكي زؤر بةهصزم هةية كة هةلَوصستي كشانةوةي أذصم لةو ناوضانةي كوردوستان هةلَوصستصكي يةكلايةنة بوبص, بةلَكو بة بأواي من ئةو كشانةوةية لة ئةنجامي أصككةوتنصكي نهصنييةوة بوو كة زؤر لايةني تر بةشدار و ئاطاداري بوون ثصش أوداني, بةلآم من تا ئيستا هيض بةلَطةيةكم بةردةست نةكةوتووة كة ئةم بؤضونةم بسةلمصنم. بةهةرحالَ, عراق سودصكي زؤري ئابوري و سياسي و سةربازي بةدةست هصنا بة كشانةوةي لة بةشصكي كوردوستان ضونكة ئةو هةلَوصستة نةكوردي يةك خست و بةهصزي كردن, وة نة كؤمةلَطاي نصونةتةوةي داني بةو ناوضانةدا نا وةك ناوضةيةكي سةربةخؤ.

 

كص بةرثرسيارة؟

لةمصذودا كاتي واهةية كة هةلومةرجصكي لةبار دةأةخسص بؤ طؤأانصكي بنةأةتي لة شصوازي ئاسايي دياردةكاندا. 1991 يةكص لةوكاتانة بوو لة مصذودا كة دةرفةتصكي كةم وصنةي بؤ كورد أةخساند. بةسةرهاتي كورد و أةوة مصذوييةكةي لةسةر زاري دونيا بوو, وة بة ئةندازةيةكي زؤر بةزةيي لةلاي هةموو خةلَكي جيهان هةبوو بؤ كوردي زؤرلصكراو و ضةوساوة. زؤر ولآت لة جيهاندا هةستيان بةشةرمةزاري و بةرثرسيارصتي دةكرد لةمةأ ئةو هةموو ناهةمواريانةي بةسةر طةلي كورددا هاتبوون لة عراقدا. أذصمي عراق لة زؤربةي جيهاندا باوي نةمابوو, وة خةلَك حةزيان دةكرد كة لةناو بضصت. ئةطةر كورد هيض ثيلانصكي هةبوو بؤ ئازادي, ئةوة كاتي لةباري خؤي بوو كة بيخاتة كار و بةديبهصنصت. بةلآم بةداخةوة تةنها ثيلانصك كة كورد هةيبوو ململانص كؤنة خصلآيةتيةكاني ناوخؤي بوو بؤ ثتةو كردني دةستةلآتي ضةند تاكة كةسصك و حيزب و لايةنطرةكاني ئةو تاكة كةسانة. ئاذاوة لة كوردوستاندا دةستي  ثصكرد و ئاذاوةكةش أوي سصهةمي شةأي جيابونةوةي ئةندامةكاني ثارتي بوو كة سةرةتا لة سالَي 1964دا دةستي ثصكردبوو. ئةو أةفتارة كةمتةرخةمانةيةي سةركردةكاني كورديش, طةلي ضةوساوة و ماندوي كوردي بصزار كرد لة خةبات و كوردايةتي. هصزة هاوثةيمانةكانيش كة بةئاساني دةيانتواني هةلومةرجةكة بطؤأن, ثالَيان لصداةوة و مؤلَتياندا بة أةفتاري خؤنابوتكردني سةركردةكاني كورد كة بؤ ضةند سالَصك بةردةوام بصت. هةموو هةولَ و خةمي هصزة هاوثةيمانةكان و كؤمةلَطاي نصونةتةوةيي لةسةر بناغةي أاطرتني كؤض بؤ هةندةران دروست كرابوون. ئةوان تةنها لة هةولَي ئةوةدا بوون شالآوي ئةو ثةنابةرانةي كة بةرةو خؤرئاوا دةأؤيشتن أابطرن بصئةوةي هؤكاري أاكردني خةلَك لة كوردوستان ضارةسةر بكةن. تا ئيستاش ئةو هصزانة هيض هةنطاوصكيان نةناوة كة سةروةري عراق بةسةر كوردوستاندا كةم بكاتةوة, وة يان بةهيض شصوةيةك بيخاتة  مةترسييةوة.

 

وا دة سالَ زياتر تصثةأي بةسةر دةستةلآتدارصتي كوردي لة سص ثارصزطاي دهؤك و هةولصر و سلصماني دا. ضةند سالَصكيشة هةندص ولآتي بياني هاني دوو ثارتة سةرةكييةكةي كوردوستان دةدةن كة بطةنة أصككةوتنصك وة ثرؤسةي ئاشتي لة نصوان ئةو دوو ثارتةدا بةخصراي أةوتي كيسةلَ بةأصوة دةضصت. بةلآم كوردوستان هصشتا لة هةلومةرجصكي زؤر نالةبارداية ضونكة هؤكارةكاني ئاذاوة نةك هةر زيندوون بةلَكو بةزؤر أاطيراون. ئةو كردارةش زؤر بةزياني كوردة و هةرطيز ئاشتييةكي أاستةقينةي بؤ دةستةبةر ناكات. نمونةيةكي باشي لةناو نةضوني هؤكاري ئاذاوة لة كوردوستاندا ثصكداداني ئةم دواييانةي هصزة ئيسلاميةكان و ,ي ن ك, بوو.

 

بةأاي من ئةوةي بة ئاشتي ناوي لص دةبرص لة كوردوستاندا تةنها ئاطربةستصكي كاتيية كة ناضاري ثالَي بة سةركردةكانةوة ناوة بؤ مةبةستي تايبةتي خؤيان لةم قؤناغةدا باسي لصوة بكةن. ضونكة هةتا ئيستا ثارتة كوردييةكان لةكوردوستاندا ضةندين جار بةم ثرؤسةيةدا تصثةأيون و يةكتريان بة براياني فلآن ناوبردووة و بةشانوباهوي يةكتريياندا هةلَداوة و بةلَصني سةردةمصكي نوص و ئاشتي هةميشةييان بة جةماوةر داوة, بةلآم هةركة أووبةأوي هةلومةرجصكي نوص و جياواز بونةتةوة و ئاشتي لة بةرذةوةندي تاكةي سةركردةكاندا نةبووة, هةموو هصزصكي خؤيان بةكارهصناوة بؤ قةلآضؤكردني يةكتري و خراثترين ناو و ناتؤرةيان ناوةتة ثالَ يةكترةوة.  

 

لةم دةسالَةي بةناو سةربةخؤيدا باشوري كوردوستان لة بواري كؤمةلآيةتييةوة نةك هةر ثصش نةكةوتووة بةلَكو ثاشةكشصشي كردووة. بةدةطمةن هةنطاو نراوة بؤ ثاراستني ذنان و مندالآني كورد لة ئازار و ئةشكةنجةي دةروني و طياني و ئابوري. بةأصوةبردني ناوضةكة لة زؤر بواردا لة خراثةوة بؤ خراثتر أؤشتووة. بأيارداني هةأةمةكيانة و خصلآنة لةلايةن كةساني دةستنيشان كراو و خاوةن دةستةلآتي سةر بة حيزب و خصلَة جياجياكاني كوردوستان كة دةستةلآتيان بؤ خؤيان تةرخان كردووة زؤر باون و لةسةروو هةموو ياسايةكةوةن. طةندةلَي, دزي, دةستثيسي, بةرتيل, واستة, هةأةشة و ترساندن زؤر باون لة هةموو ناوضةكاني كوردوستاني باشوردا. بةهؤي نةبوني ثيلاني شياو و شصوازي دواكةوتوي كاردارييةوة و نةبوني ياساي شياوي كار, ئابوري كوردوستان زؤر لاوازة و ناتةباييةكي زؤر هةية لة نصوان نرخي كالآو ثاداشتي كاردا. لة بواري سياسيةوة هةلومةرج زؤر ناديارة وكةس هيض دلَنياييةكي نيية و ستراتيجيةت و ئامانجي سياسي كوردي بؤ ثاشة أؤذي ئةو ناوضةية أون و ئاشكرا نيية.لة بواري سةربازييةوة كوردوستان زؤر لاوازة و لة مةترسييةكي زؤر طورةداية ضونكة هةتا ئيستاش هةركام لة سةركردةي حيزب و خصلَةكان هصزصكي ضةكداري تايبةتي خؤيان هةية بؤ ثاراستني دةستةلآتيان و بةرذةوةندييةكانيان. ئةو هصزة بضوك و جياجيايانةي كورد بةئاساني لةكاتي ثصويستدا فريو دةدرصن لةلايةن بصطانةوة و بةكاردةهصنرصن بؤ طةيشتن بة ئامانجي دوذمناني كورد. ئةمة مشتصكة لة خةرماني ئةو دياردانةي كة طةلي كوردي بصزار كردووة و هيوا و ورةياني بؤ ثاشةأؤذصكي أون بؤ كوردوستان لص بزر كردون.

 

كؤمةلَطاي نصونةتةوةي و نةتةوة يةكطرتووةكانيش تاأادةيةكي زؤر بةرثرسيارن بةرامبةر ئةو نةهامةتييانةي كة بةسةر كورددا هاتوون ضونكة هيضكام لة بأيارة نصونةتةوةييةكان و بأيارةكاني  نةتةوة يةكطرتووةكان كة بؤ ثاراستني طةلي كورد و مافةكاني دامةزراون بةتةواوي جصبةجص نةكراون. لةوةتةوةي أذصمي عراق خؤي لةو بةشةي كوردوستان كصشاوةتةوة, كؤمةلَطاي نصونةتةوةي و نةتةوة يةكطرتووةكانيش ئةو ناوضةيةيان وةك زيندانصك بةكارهصناوة بؤ دةستبةسةراطرتني طةلي كورد ضونكة هةتا ئيستاش دانيشتواني ئةو ناوضةية ثةيوةندي أاستةوخؤيان بةهيض شوصنصكةوة نيية و ئةو ضةند مليؤن كوردةي لةو ناوضةيةدا دةذين نة عراقين و نةخةلَكي هيض شوصنصكي تريش. نةك هةر جةماوةر بةلَكو بةرثرساني فةرمانأةواي كورد لةو ناوضةيةدا كة ثصويست بكات بؤ شوصنصكي تري جيهان سةفةر بكةن دةبص مؤلَةت لة يةكص لة ولآتاني دراوسص وةرطرن و بةناو ولآتي ئةواندا سةفةر بكةن. ئةو ولآتانةش كة هةموو دوذمني كوردن, هةركام ضةندين هةلومورجي نامرؤظانةيان داناوة ثصشئةوةي بهصلَن هيض كالآيةك يان مرؤظصك لة سنورةكانيانةوة بثةأصتةوة ناو كوردوستاني باشور. تةنانةت دواي بةجصهصناني ئةو هةلومةرجانةش ئةو مرؤظانةي بةم سنورانةدا هامشؤي كوردوستان دةكةن ذيانيان و مافةكانيان مسؤطةر نيية. زؤر كورد هةتا ئةوانةشي كة أةطةزنامة و ثاسثؤرتي ولآتاني خؤرئاواييان هةية لةو سنورانةدا بزر بوون بصئةوةي كةس بزانصت ضييان بةسةر هاتووة. زؤر كورد لةم سنورانةدا زيندان كراون و ئةشكةنجةدراون كالآ و كةلوثةليان زةوت كراوة تةنها لةبةرئةوةي كوردن. كورديش هصشتا ضارةي تري نيية ضونكة ئةو يةك دوو ولآتة تةنها أصطان بؤ أؤيشتن بؤ كوردوستان.

 

أاطرتني كورد وةك مةأي قورباني تا ضةقؤي سةدام يان كةسصكي تري دةك سةدام دةطاتة سةر مليان لةلايةن كؤمةلَطاي نصونةتةوةي و نةتةوة يةكطرتووةكانةوة لاثةأةيةكي تري ثأ لة شةرم و سةرشؤأي بؤ ئيمثريالسزم تؤمار دةكات و زياتر لة هةميشة بص أصزي ئةوان بةرامبةر مافي مرؤظ و أزطاري طةلي كورد دةسةلمصنصت.

 

بصطومان بةأصوةبردني كوردوستان كارصكي ئاسان نيية ضونكة كصشة كؤمةلآيةتي و ئابوري و سياسيةكاني ئةو ناوضةية زؤر قولَن, بةلآم ئةطةر ئصمة ئاماذة بؤ ئةو كؤسثانة نةكةين كة لة أصطادان و ثيلانصكي كاريطةر دانةأصذين بؤ لةناوبردني ئةو كؤسثانة, بةأصوةبردني كوردوستان كارصكي زؤر ئةستةمتر دةبصت.

 

دةبصت ضي بكرصت؟

من هيض وةخت بأوام بة أةخنة نيية تةنها بة مةبةستي أةخنةطرتن و سةرزةنشت كردني خةلَك. ئةوانةي دةلَصن شتصك هةلَةية دةبصت بزانن أاستي كامةية, بؤية دةبصت ئؤلَتةرنةتيظصك ثصشنيار بكةن. بؤية منيش لصرةدا بة ئةركي خؤمي دةزانم كة ثصشنيارصك بخةمة أوو لةمةأ ئةو هةنطاوانةي كة دةبصت بنرصن تا ئةطةري ئاشتي و ئاسيش و سةربةخؤي لة كوردوستاندا زياد بكات. لةطةلَ ئةوةشدا كة من بأوايةكي زؤر بةهصزم بةوةية كة هةر أوودانصكي سياسي دةبصت ثصش دةستثصكردني ثيلاني بؤ دابنرصت, بةلآم لةو باوةأةشدام كة أوداني هةلَةو بصثلانيش دةتوانرصت أاست بكرصنةوة و بخرصنة سةر أصطايةكي أاست كاتصك بةشدار بووان لة هةلَةكانيان دةطةن و ئامادةيي خؤيان ثصشان دةدةن بؤ طؤأين بةرةو باشتر.

 

بة بأواي من طةورةترين نةهامةتي ناو بزاظي أزطاري خوازي كوردي نةبوني سيستةمصكي سياسية بؤ ئةو بزاظة. سيستةمصك كة مافي ئازادي سياسي و خةباتي ضةكدارانةي يةكطرتوو و بؤ هةموو كورد دةستةبةر دةكات. لة كاتي سةركةوتنيشدا حكومةتصكي مةدةني بة شصوازصكي ديموكراتيانة بنياد بنصت. تا ئيستا لة مصذوي خةباتي ئصمةدا تةنها تاكة ثياوي سةرةؤك خصلَ و ثصشةواي ئايني و سةرؤكي حيزبةكان كة ويستويانة دةستةلآتي بص هةلومةرج بطرنة دةستي خؤيان سةركردايةتي كورديان كردووة و هيضكام لةم ثياوانةش تائيستا نةيان توانيوة هيض بةشصكي كوردوستان بةتةواوةتي أزطار بكةن.

 

من حةزدةكةم ثصشنيارةكانم تةنها تةرخان بكةم بؤ كوردوستاني باشور ضونكة هةلومةرج لةو بةشةي كوردوستاندا زؤر مةترسيدار و ئالَؤزة و ئةطةر بةتةنطيةوة نةيةين ئةو دةرفةتانةي بؤمان أةخساون أةنطة بةفيأؤ بأؤن. بصطومان خةباتطصأاني ثارضةكاني تري كوردوستان ثصويستة زؤر بةوردي لة ئةزموني ئيستاي باشوري كوردوستانةوة فصربن و ئةو هةلَة طةورانةي كة زيانصكي هصجطار زؤريان لة خةلَكي ئةو ناوضةيةدا هةرطيز لاي ئةوان دووثات نةبنةوة. كوردي هةموو ثارضةكاني كوردوستان دةبصت ئامادةييةكي تةواويان هةبصت و بضوكترين وردةكاري ثشت طوص نةخةن و ضاوةأوان نةبن تا هةلومةرجةكان أوو بدةن و ثاشان بكةونة خؤ ئامادة كردن ضونكة ئةو كاتة درةنط دةبصت و دةرفةتةكان لة دةست دةضن.

 

لصرةدا من زؤر بةكورتي ئةو هةنطاوانة دياري دةكةم كة بة بأواي من زؤر طرنطن بؤ ضةسثاندني ئاشتي هةميشةيي لة كوردوستاني باشوردا و بةهصزمان دةكات دذي ئةو مةترسيانةي كة لة سةر أصطامانن.

 

يةكةم هةنطاوي كوردةكاني باشور دةبصت بؤ لةناوبردني كصشةي دةستةلآت بصت لة ناوخؤدا. كصشةي دةستةلآتي ناوخؤش كاتصك لةناو دةضصت كة دةستورصك هةبصت بؤ دياريكردني شصوازي دةولَةت و ئةرك و مافةكاني هاو ولآتيان.

 

بؤ بنياد ناني دةستورصك بؤ كوردوستان نوصنةري هةموو حيزبةكان و أصكخراوة ثيشةيي و زانستي و ئايني و كؤمةلآيةتي و أؤشنبيريةكان و نوصنةري كةمايةتية نةتةوةيي و ئانيةكاني ناو كوردوستان دةبصت كؤ ببنةوة و ئةو بةندانةي بة طرنطي دةزانن و ئازادي و ماف بؤ هةموان فةراهةم دةكات لة ليستصكدا طةلآلَة بكةن.

 

لة أيفراندؤمصكي طشتيدا بةندةكاني دةستور لةلايةن دانيشتواني كوردوستانةوة دةنطيان لةسةر دةدرصت. هةر بةندصك كة زياتر لة نيوةي دةنطةكاني بةدةست هصنا دةبصت بة بةشصكي ياسايي دةستوري كوروستان.

 

ئةو بةندانةي كة ثةيوةنديان بة مافي مرؤظ و ئازادي أا دةربأينةوة هةية و بةشصكن لة دةستوري نةتةوة يةكطرتووةكان لةمةأ مافي مرؤظ و ئازاديية تاكي و كؤمةلآيةتي و ئاينيةكاني هةر كؤمةلَطايةك دةبصت لة دةستوري كوردوستانيشدا بسةثصنرصن بةبص دةنطدان لةسةريان.

 

تةنها لةكاتي هةلَبذاردندا وةيا ئةطةر ثصويست بوو لة أيفراندؤمصكدا جةماوةري كوردوستان دةتوانن دةنط بدةن بؤ طؤأيني هةر بةندصكي دةستور كة ثصشتر دةنطي لةسةر درابوو. حكومةت و حيزبي سياسي و سةرردةكان بةهيض شصوةيةك و لة هيض هةلومةرجصكدا بؤيان نيية و نابصت مافي ئةوةيان هةبصت كة دةستكاري دةستوري كوردوستان بكةن وةيان بة ثصضةوانةيةوة كار بكةن.

 

كلَصشةي حكومةتي كوردوستان دةبصت بةأاشكاوي لة دةستوردا دياري بكرصت تا حيزبةكاني كوردوستان لة خؤيانةوة بأيار نةدةن كة ضي جؤرصك حكومةت بةسةر طةلدا بسةثصنن.

 

لةم سالآنةدا باسي فيدرالَي زؤرة و لةوةش دةضصت كة خةلَكي كوردوستان دذي سيستةمي فيدراليةت نةبن بؤ بةأصوةبردني كوردوستان, بةلآم زؤر أون نيية كة مةبةستي حيزبة كوردييةكان لة فيدراليةت ضيية. ئاية لة عراقدا دوو حكومةتي ناوضةييمان دةبصت يةكصك بؤ كوردةكان و يةكصكيش بؤ عةرةبةكان وة حكومةتصكي فيدراليش كة لة نوصنةري هةردوولا ثصكهاتووة و بةهةردوو زماني أةسمي كوردي و عةرةبي كارو باري سةرتاسةري ولآت وةك بةرطري و ثةيوةندي بياني و هتد لة ئةستؤي خؤي دةطرص؟ يان هةركام لة ثارصزطاكاني ئيستاي عراق دةبنة حكومةتصكي ناوضةيي و حكومةتصكي فيدراليش ثةيوةندي نصوانيان و دةرةوة لة ئةستؤي خؤي دةطرص؟ بةم ثرسيارانةم دةمةوصت ئةوة بسةلمصنم كة دروشمصكي وةك فيدراليةت بص واتا و تةمومذاويية وةك هةموو ئةو دروشمانةي تر كة حيزبةكان لة كاتصكي دياريكراوي مصذودا بةرزي دةكةنةوة.

 

من خؤشم سيستةمي فيدراليم ثص باشتررة بؤ هةموو ولآتصك بة بةراورد لةطةلَ سيستةمصكي ناوةندي و تاكة حكومةتي ضونكة كاروباري ولآت باشتر و خصراتر بةأصوةدةضصت كة خةلَك لة هةر ناوضةيةكدا حكومةتي خؤيان هةبصت بؤ كارة ناوضةييةكانيان. ئيستاش لة جيهاندا زؤر ولآت ثةيأةوي سيستةمي فيدراليةت دةكةن بؤ بةأصوةبردني ولآتةكةيان. بةلآم دةستةلآتي بةشةكاني حكومةت لة هةركام لةو ولآتانةدا لة يةكتري جياوازن ئةوةش بة فةرماني دةستوري جياوازي هةركام لةو ولآتانة. بؤية ئصمة دةبصت شصوازي ئةو فيدراليةتةي كة دةمانةوصت بةأاشكاوي بة خةلَكي أابطةيةنين.

 

بةبأواي من ئةم كلَصشةيةي خوارةوة شصوازصكي بةسود دةبصت بؤ كوردوستاني باشور وة دةتوانرصت بةكار بهصنرصت لةهةردوو حالَةتي سةربةخؤي يان مانةوة لةناو سنوري دةولَتي عراقدا وةك بةشصك لة حكومةتصكي فيدرالي و ديموكراتي عراقي.

 

ئةو فيداليةتةي من بؤ كوردوستاني أةوا دةبينم بةشصوةيةكي زؤر بنةأةتي جياوازة لةو سيستةمة فيدراليانةي ئيستا لة جيهاندا ثةيأةو دةكرصن ئةويش لة بواري ثاراستني مافةكاني هاوولآتيانةوةية.

 

لة فيدراليةتي كوردوستانيشدا حكومةت بةسةر سص توصذدا دابةش دةكرصت: يةكةم, دةزطا شارةوانييةكان, دووهةم, حكومةتي ثارصزطاكان, سصهةم, حكومةتي فيدرالي. هةركام لةم سص توصذةي حكومةت دةبصت سنوري دةستةلآتيان و مافةكانيان بةأاشكاوي دياري بكرصن بصئةوةي أصطة بدرصت دةست لةكاري يةكتررةوة وةربدةن يان بؤشاي دةستةلآت دروست ببص.

 

دةزطاكاني هةر شارةوانييةك دةبصت لةلايةن سةرؤك شارةوانييةكي هةلَبذصردراو و كؤميتةيةكي نوصنةراني هةلَبذصردراوةوة بةأصوة بضصت. دةزطا شارةوانييةكان دةبصت دووربن لة سياسةت. حيزبةكان بةهيض جؤرصك مافي بةشداري يان دةستتصوةردانيان لة دةزطاكاني شارةوانييةكاندا نابصت.

 

حكومةتي ثارصزطاكان لةلايةن دةزطايةكي هةلَبذصردراوي ياسا دانةرةوة بةأصوة دةضن. ثارصزطارصكي هةلَبذصردراو سةرؤكي حكومةتي هةر ثارصزطايةك دةبصت. حيزبة سياسية أةسمييةكان و هةر هاوولآتييةكي بصلايةنيش دةتوانن خؤيان ثصشنيار بكةن لة هةلَبذاردندا و ئةطةر دةنطي ثصويستيان بةدةست هصنا تا هةلَبذاردنصكي تر لة دةستةلآتدا دةبن.

 

حكومةتي فيدرالي دةبصت لةلايةن كةسصكي هةلَبذصردراو و بصلايةنةوة سةركردايةتي بكرصت. هةر ثصنج سالَ جارصك سةرؤكي حكومةتي فيدرالي دةبصت هةلَبذصردرصت. سةرؤك دواي هةلَبذاردني دةبصتة فةرماندةي طشتي هصزي ضةكداري كوردوستان. ئةو سةركردةية لةكاتي مةترسي و هصرشي دةرةكي بؤسةر كوردوستان مافي هةية أاستةوخؤ فةرماني بةرهةلَستكردن بة هصزي ثصشمةرطة بدات, بةلآم سةركردة مافي ئةوةي نيية كة جةنط دذي هيض ولآتصك بةرثا بكات بةبص أةزامةندي دوو سصهةمي ثةرلةمان. ئةركصكي تري سةركردة ضاودصري كردني ثةرلةمانة. سةركردة بةرثرسيارة لةوةي ثةرلةمانتاران ناضار بكات بةثصي دةستور أةفتار بكةن. سةركردة خؤي دةتوانصت وةك "زاري ثةرلةمان" سةرثةرشتي دانيشتنةكاني ثةرلةمان بكات, يان كةسصكي جصطري بةشصوةي هةميشةي يان كاتي بؤ ئةو كارة تةرخان بكات. سةركردة مافي ياسا دانان يان ياسا لةناوبردني نيية, بةلآم هةموو ئةو بأيارانةي كة لةلايةن ثةرلةمانةوة دةدرصن دةبصت لةلايةن سةركردةوة ثةسةند بكرصنو ئيمزا بكرصن ئةوجا دةبن بة ياسا. سةركردة مافي هةية بأيارصكي ثةرلةمان ئيمزا نةكات و بينصرصتةوة بؤ ثةرلةمان بؤ ثصداضونةوة ئةطةر ئةو بأيارة يةكص لة بةندةكاني دةستوري كوردوستان ثصشصل بكات. لة أوداوصكي وادا سةركردة دةبصت بة نوسين أوني بكاتةوة كة كام بةندي دةستور ثصشصل دةكرصت بة ئيمزاكردني ئةو بأيارة. ئةطةر أويدا كة سةركردة و ثةرلةمان شيكردنةوةي جياوازيان هةبصت لةسةر بةندصكي دةستور ئةوا دادطاي دةستور دوا بأيار لةسةر شيكردنةوةي دةستور دةدات و ثةرلةمان و سةركردةش دةبصت بأيارةكةي دادطا ثةسةند بكةن.

 

ثةرلةماني حكومةتي فيدرالي كوردوستان دةبصت ثصك بصت لة حكومةت و ئؤثؤزيسيؤن. دواي هةلَبذاردن ئةو حيزبةي زؤرينةي كورسيةكاني ثةرلةماني بردؤتةوة حكومةت دروست دةكات وة ئةو حيزبةش كة ثلةي دووهةمي بةدةست هصناوة دةبصت بة  ئؤثؤزيسيؤني أةسمي. ئةطةر هيض حيزبصك نةي تواني لة هةلَبذاردنصكدا زؤرينةي كورسيةكاني ثةرلةمان بباتةوة, ئةوا زياتر لة يةك حيزب دةتوانن حكومةت ثصك بهصنن بةمةرجص كؤي كورسيةكانيان زؤرينة بصت.

 

سةرؤك وةزيراني كوردوستان دةتوانصت ئةندامي حزبصكي مؤلَةت ثصدراو بصت يان كةسصكي بصلايةن بصت. لة كاتي هةلًبذاردني ثةرلةماندا دةنطدةران دةنط بؤ نوصنةري ناوضةكةيان دةدةن وة لة هةمان كاتدا بةجيا دةنط بؤ سةرةك وةزيرانيش دةدةن.

 

نوصنةراني طةل لة ثةرلةمان دةتوانن بصلايةن بن يان ئةندام بن لة حيزبصكي مؤلَةت ثصدراودا. ئةطةر لة هةلَبذاردنصكدا زؤرينةي كورسيةكان لةلايةن نوصنةراني بصلايةنةوة برانةوة  ئةوا ئةو نوصنةرانة مافيان هةية أصكبكةون و حكومةت دابمةزرصنن. ئةو نوصنةرانة دةبصت مةبةستيان بؤ دروستكردني حكومةت لة يةكةم دانيشتني ثةرلةماندا أابطةيةنن.

 

قؤناغةكاني هةلَبذاردن

دواي بنيادناني دةستوري كوردوستان و أيفراندؤمي بةياسايي كردني دةستورةكة, ثةرلةمانةكاني ئيستاي كوردوستان دةبصت بةروارصك بؤ هةلَبذاردني طشتي سةرؤكي كوردوستان دياري بكةن. لايةني كةم سص مانط و لايةني زؤريش شةش مانط كات دةبصت دياري بكرصت بؤ ئةو كةسانةي نيازي بةسةرؤك بونيان هةية تا ناويان تؤمار بكةن و بيروأايان لةطةلَ جةماوةردا ئالَوطؤأ ثصبكةن. يارمةتي و ئاطاداري بلآوكردنةوة دةبصت بةشصوةيةكي يةكسان بؤ هةموو ئةو كةسانةي مةرجي بةسةرؤكبونيان تصداية دابين بكرصت.

 

ئةوكةسانةي دةيانةوصت ببن بة سةرؤكي كوردوستان لة كاتي تؤماركردني ناوياندا دةبصت بةنوسين أاي بطةيةنن كة ئةوان سةربةهيض حيزبصك و أصكخراوصكي سياسي نين, ئةطةر هةلَبذصردران بةرطري لة دةستوري كوردوستان دةكةن. ثالَصوراوةكاني ثصشبأكصي سةرؤكايةتي هةركام دةبصت ليستي ناو و ئيمزاي دوو هةزار كةس كة دةنطدةري ياساين لة كوردوستاندا و شاهصدي دةدةن كة ئةو ثالَصوراوة مرؤظصكي أاستطؤ و دةست ثاكة و دةتوانصت سةركردةيةكي لصهاتو بصت بدةن بة بةرثرساني هةلَبذاردن.

 

كة سةرؤكي كوردوستان هةلَبذصردرا ئةو بةرواري هةلَبذاردني فيدرالي و ناوضةيي أادةطةيةنصت تا جةماوةر سةرؤك وةزيران و ئةنداماني ثةرلةمان و ثارصزطارةكان و ئةنداماني حكومةتة ناوضةييةكان هةلَبذصرن. ئةو هةلَبذاردنانة نابصت لة يةك سالَ زياتر دوابخرصن. سةرؤك دةبصت بة زوترين كات ئةم ليذنانةي خوارةوة دروست بكات:

 

يةكةم - ليذنةيةك بؤ ثصكهصناني سوثاي كوردوستان. ئةم ليذنةية دةبصت ثصكبصت لة نوصنةري هةموو لايةنة ثةيوةندي دارةكان. هةموو دةبصت فةرمانةكاني سةركردة جصبةجص بكةن تا بة شصوةيةكي بص مةترسي و أصكوثصك هةموو ئةو هصزانةي ئيستا لة كوردوستاندا لة دةست حيزبةكاندان بطوصزرصنةوة بؤ ناو سوثاي كوردوستان. هةموو ضةك و تةقةمةني و ئامصرةكاني ثةيوةندي كردن و زانياري ئاسايشي و هةر داراي و ملَك و زةويةك كة ئيستا بةدةست هةر هصزصكي ضةكدارةوةية لة كوردوستاندا دةستي بةسةردا دةطيرصت و دةبن بة ملَكي سوثاي كوردوستان.

 

دووهةم - ليذنةيةك كة دةستورصك بؤ دةزطاكاني بلآوكردنةوة لة كوردوستاندا بنيادبنصت. ئةم ليذنةية دةبصت ثصكبصت لة نوصنةراني ثةيوةندي داراني ئةم بوارة و أؤشنبيراني كوردوستان. ئةركي ليذنةكة ئةوةية كة بة لةبةرضاوطرتني مافي مرؤظ و ئازادي أادةربأين و ئازادي زانياري زانين دةستورصك بنياد بنصت كة مافي خاوةنداريةتي و بةأصوةبردني دةزطاكاني بلآوكردنةوة أاطةياندن بة حكومةت و كةرتي تايبةت و أصكخراوة خصرخوازةكان بدات بةمةرجص هةموان ثةيأةوي هةمان دةستور بكةن.

 

سصهةم - ليذنةيةك بؤ ثصكهصناني دادطاي دةستوريي كوردوستان. ئةم ليذنةية دةبصت ثصكبصت لة شارةزاياني ياسا و سياسةت و ئاسايش. ئةركي دادطاي دةستور ئةوة دةبصت كة مافة دةستورييةكاني طةل بسةثصنصت. ئةم دادطاية دةستةلآتي دةبصت بةسةر هةموو لصثرسراواني دةستنيشانكراو و هةلَبذصردراودا لة حكومةتي كوردوستاندا. لة كاتصكدا مافي دةستوريي كةسصك ثصشصل بكرصت, دادطاي دةستوري سزاي تاوانباران دةدات. هةموو هاوولآتييةك مافي تؤماركردني سكالآيان هةية لةم دادطايةدا ئةطةر بة بةلَطة بيسةلمصنن كة كةسصك مافة دةستورييةكاني ثصشصل كردوون. تاوانبار دةبصت مافي بةرطريكردني بؤ دةستةبةر بكرصت و هيض جؤرة ئازاردانصكي دةروني يان طياني نابصت بةكار بهصنرصت لة كاتي لصكؤلَينةوة لة طةلَ تاوانبار كراواندا. سزاكاني دادطا نابصت هةأةمةكايانة و بة طوصرةي حةزي دادوةرةكان بدرصن. ليذنةكة دةبصت كؤدصك بنياد بنصت كة سزاي دياري كراو بؤ هةر تاوانصك دةستنيشان بكات. ئةطةر دادطا أوبةأوي تاوانبارصك بؤوة كة سزاي دياريكراو بؤ تاوانةكةي نةبوو, دةبصت ليذنةيةكي أاوصذكار ثصك بهصنرصت بؤ داناني سزايةكي شياو. لة أوداوصكي واشدا سةركردة دةبصت مافي ظيتؤي هةبصت ئةطةر سكالآكة دذي خودي سةركردة نةبصت. ئةطةر سكالآكة دذي سةركردة بوو, دةبصت دوو سصهةمي ثارلةمان أازي بن بة سزاكة. تاوانباران مافي ئةوةيان هةية داوا لة سةركردة بكةن كة بة بأياري دادطاي دةستوريدا بضصتةوة ئةطةر توانيان بة بةلَطةوة بيسةلمصنن كة بة ناأةواي سزا دراون. سةركردةش دواي هةلَسةنطاندني بةلَطةكان ئةطةر بؤي دةركةوت كة سزادانةكة ناأةوا بووة, ئةوا بؤي هةية كة سزاكة بطؤأص يان تاوانبار ئازاد بكات وة ئةطةر بةلَطة هةبوو كة دادطا بةزانيارييةوة مافي كةسصكي ثصشصل كردووة, سةركردة دةتوانصت كةساني بةرثرس لة دادطادا لابدا و سزايان بدات.

 

ضوارهةم - ليذنةيةك بؤ دروستكردني نوصنةرايةتي رةسمي بؤ حكومةتي كوردوستا و أصكخستني كوردةكاني هةندةران. ئةم ليذنةية دةبصت ثصكبصت لة نوصنةري ئةو دةزطا و أصكخراو و كةسايةتية أؤشنبيرانةي كة لة هةولَي ئةوةدان دةنطي كورد لة ميانةي سياسةت و فةرهةنط ئابوري جيهاندا بةرزتر و بةهصزتر بكةن. نوسينطةي نوصنةرايةتيةكاني كورد لة ولآتاني بياني دةبصت لةلايةن كةساني بصلايةن و خاوةن ئةزمون و بأوانامة بةأصوة ببرصن. تةنها بةأصوةبةري ئةم نوسينطانة كة ثلةي سةفيري حكومةتي كوردوستاني هةية دةكرصت لةلايةن سةرؤك وةزيرانةوة  دةستنيشان بكرصت تا سياسةتي دةرةوةي حكومةتي كوردوستان جصبةجص بكةن.  وة بةم ثصيةش كة حكومةتصكي نوص لةكوردوستاندا هةلَبذصردرا, ئةوا تةنها بةأصوةبةري نوصنةرايةتيةكان دةطؤأدرصن نةك هةموو نوصنةرايةتيةكان. وةك بةشصكي هةميشةيي لة كاروباري دةرةوةي حكومةتي كوردوستان دةبصت ليذنةيةكي ياساي دروست بكرصت و ثصك بصت لة كةساني خاوةن ئةزمون و بأوانامة لة ياساي نصونةتةوةيدا. ئةو ثارصزةرانة كة بؤ ئةو دةزطاية كار دةكةن دةتوانن كورد بن يان كةساني لصهاتوي سةر بةهةر نةتةوةيةكي تر بن كة بتوانن ضالاكانة لة دادطا و دةزطا نصونةتةوةييةكاندا بةرطري لة مافةكاني طةلي كورد بكةن. بضوكترين دةستدرصذي بؤسةر كوردصك يان كوردوستان لةلايةن دوذمنان و ناحةزاني كوردةوة دةبصت بة توندي بةرهةلَستي بكرصت و لة سيستةمي ياسايي نصونةتةوةيدا بةرطري لة مافةكانمان بكرصت.

 

ثاش هةلَبذاردني فيدرالي و ناوضةيي, سةرؤك بأياري هةلَوةشاندنةوةي ئةو دوو ثارلةمانةي ئيستا هةن لة كوردوستان دةدات.

 

كؤميتةي شارةوانييةكان دةكرصت دوا خولي خؤيان تةواو بكةن, بةلآم هةلَبذاردني داهاتويان دةبصت بةثصي دةستوري كوردوستان بصت.

 

سنوري دةستةلآتي توصذةكاني حكومةت

حكومةتي  فيدرالَي كوردوستان لةم بوارانةدا دةستةلآتي دةبصت: بةرطري, ثؤستة, سياسةت و بازرطاني دةرةوة, طواستنةوة و فأؤكةخانةكان, أةطةزنامة و ثاسثؤرت, دادطاي فيدرالي, ثؤليسي فيدرالي.

 

حكومةتي ثارصزطاكان لةم بوارانةدا دةستةلآيان دةبصت: دادطاي ناوضةيي, ثةروةردة, ثيشةسازي, بازرطاني, تةندروستي, ثؤليسي ناوضةيي, ئةمار, سةرضاوةي سروشتي, كاروباري كؤمةلآيةتي, ذينطة ثاراستن.

 

كؤميتةي شارةوانييةكان لةم بوارانةدا دةستةلآتيان دةبصت: سةرثةرشتي و بةأيوةبردني كاري شارةكان, نةخشةدانان بؤ طةشةكردن و بنادناني ناوضةكانيان, مؤلةتي كارداريةكان, دياري كردني هةلومةرج بؤ كاردارييةكان, ثاراستني تةندروستي هاوولآتايان و بةأصوةبردني كارطوزاريية خاوصنكارييةكان.

 

سةرةتاي ضالاكيةكاني حكومةتي كوردوستان

يةكةم بابةتي طفتوطؤ لة ثارلةماني كوردوستاندا دةبصت ثرسياري ئازادي طةلي كورد بصت لةعراقدا. ثارلةمان دةبصت زؤر بةأاشكاوي أوني بكاتةوة كة ئصمةي كورد لة باشوري كوردوستاندا ضيمان دةوصت و لة كوصدا دةمانةوصت. دةبصت نةخشةيةكي ئةو ناوضانةي كة ئصمة بةخاكي خؤماني دةزانين ئامادة بكرصت. دةبصت بةوردي ئاماري تاوان و تالآنكردن و كوشتني كوردان لةلايةن دةولَةتي عراقةوة طةلآلَة بكرصت و شصوازي سزا و قةرةبوو كردنةوة دياري بكرصت. هةركات ئةو بأيارانة ئامادةكران و لةلايةن ثةرلةمانةوة ثةسةند كران و سةركردة ئيمزاي كردن, ئةوا دةبصت لة كوردوستاندا بلآوبكرصنةوة و نمونةيةكيش بؤ دةولَةتي ناوةندي عراق و نةتةوة يةكطرتووةكان بنرصردرص. ثةرلةمان دةبصت ليذنةيةكي أةسمي ثصكبهصنصت كة بةرثرسياربن لةمةلأ هةر طفتوطؤيةكدا لةطةلَ هةر حكومةتصكي مةركةزي عراقدا. هيض حيزبصك يان سةركردةيةك مافي ئةوةيان نيية كة بةناوي كوردةوة هيض جؤرة أصككةوتنصك ئيمزا بكةن. هةر أصككةوتنصك كة ثةيوةندي بةضارةنوسي طةلي كوردةوة هةبصت دةبصت لة أيفراندؤمصكدا دةنطي لةسةر بدرصت لةلايةن دانيشتواني كوردوستانةوة. ئةركي سةركردةية كة أةضاوكردني ئةم شصوازي ثةيوةنديية بسةثصنصت بةسةر ثةرلةمان و حيزبةكاندا.

 

ئةنجومةني  ياسادانةراني حكومةتة ناوضةييةكان دةبصت أاستةوخؤ دةستبةكاربن بؤ دةركردني ياساي نوص بةثصي دةستوري كوردوستان و هةموو ئةو ياسايانةي كة بة ميراتي لةلايةن حكومةتي مةركةزي عراقيةوة بةجصماون لة كوردوستان دةبصت لةناوببرصن.

 

هةروةها ئةنجومةني  ياسادانةراني حكومةتة ناوضةييةكان دةبصت ليذنةي ثسثؤأ لة هةموو بوارةكاني كارداري و ثسشةسازي و خوصندندا دروست بكةن بؤ بنيادناني ستاندارد و هةلومةرجي ثصويست بؤ طواستنةوةي كؤمةلَطاي كوردي بةرةو قؤناغصكي ثصشكةوتو و شارستانييةت.

 

 دوا سةرنج

هةلَمةتصك بؤ دروستكردني كوردستانصكي ئازاد و سةربةخؤ لة بؤسةي ئةو ولآتة دأندة و دواكةوتوانةدا كة خاكي ئصمةيان داطير كردووة وةك ئةوة واية كة هةولَ بدرصت مةنطي لةناوةأاستي تؤفانصكي سةرشصتدا دروست بكرصت, بةلآم ئصمةي كورد طةر بمانةوصت بة ئازادي خؤمان بطةين و أوبةأوي ئةو مةترسييانة ببينةوة كة بةسةر كوردوستاندا دصن دةبصت بيسةلمصنين كة دةتوانين مةنطي لةناوةأاستي تؤفاندا دروستبكةين ضونكة بؤ كورد نالوص تاسةر ضاوةأواني هوشياربونةوةي ئةو طةلانةبن كة ئيستا دةستةلآتيان بةسةر خاكي كوردوستاندا هةية كة ببن بة مرؤظي شارستاني و أصز لة ئازادي و ديموكراتي بنصن تا كصشةي ئصمةش خؤبةخؤ ضارةسةر بكرصت. ئةطةري هوشياربونةوةي ئةو طةلانة هصندة دوورة و دأةندي دةستةلآتداراني ئةو طةلانةش هصندة زؤرة كة ثصش ئةوةي طؤأانصكي وا أووبدات زؤربةي كورد و زمان و نةرصت و كةلةثورةكةي أةنطة لةناوبضصت.

 

كورد أوبةأوي كصشةيةكي سياسي زؤر سةخت بؤتةوة وخةبات لة دذي دوذمنانصكي زؤر نةزان و تصنةطةيشتوش دةكات. عةرةبصك, فارسصك’ يان توركصكي ئاسايي سودصكي ئةوتؤيان لة داطيركردني كوردوستان و أاوةستان لة دذي سةربةخؤيي كوردوستان نةبينيوة كةضي كةساني ئاساي ئةم طةلانة كوصرانة سياسةتة ضوتةكاني حكومةتةكانيان لة كوردوستاندا بةدلَ و بةطيان دةسةثصنن بةسةر خةلَكدا. ئةم نةزانييةش هؤكاري أاستةوخؤ بوون لة ضةندين جةنطي خوصناوي لةو ناوضةيةدا, لةوانة جةنطي ئصران و عراق و جةنطي كوصت و ضةندين أاثةأيني ضةكداري لةناو عراق و توركيا و ئصراندا كة بوون بة هؤي كوشتني ضةندين ملصؤن كةس و نابوت كردني ساماني ئةو ولآتانة. بؤية دةتوانين بة دلَنيايةوة بةو طةلة دراوسصيانةمان بلَصين كة هةتا زووتر هوشيار ببنةوة و بؤ ئازادي كورد تصبكؤشن  ئةوا زووتر خؤشيان لة نةهامةتي دووردةخةنةوة.

 

لةلايةكي ترةوة دووأوي و خؤثةرستي و بصأصزي زلة هصزةكان و نةتةوة يةكطرتووةكان كاري ئازادكردني كوردوستاني هصندةيتر بؤ ئصمة سةختتر كردووة ضونكة ئةم لايةنانة أصز لة ياسا نصونةتةوةييةكان و مافي مرؤظ بؤ طةلي كورد نانصن و كةمتةرخةمن لة ضارةسةركردني كصشةي أةواي كورد دذي داطيركةران. ئةو مافانةي كة بةلَصن بوو بة كورد بدرصت لة لايةن كؤأي طةلان و هصزة سةركةوتووةكاني جةنطي جيهاني يةكةمةوة بةبص شةرم و هةستي لصثرسينةوة هةرطيز جصبةجص نةكران. 

 

لةكاتي ئاسايدا كؤمةلَطاي نصونةتةوةيي هةرطيز هةنطاوصكي نةناوة بؤ ثارصزطاري كردن لة كورد بةثصي ياسا نصونةتةوةييةكان, بةلَكو هةميشة ضاوةأوانيان كردووة تا كارةساتصكي طةورة لة كوردوستاندا أويداوة تا ناوي طةلي كورد بهصنن, لة هةلومةرجي واشدا هةلَوصستي كؤمةلَطاي نصونةتةوةيي تةنها سنورداربووة بة ثصشطرتن لة أةوي كورد بةرةو ولآتاني تر.

 

كورد دوذمني زؤرة بةلآم دؤستي أاستةقينةي زؤر كةمة بؤية بةرطريكردن لة خؤمان و بةرةو ثصشةوة بردني بزاظة ئازادي خوازصكةمان و نزيكخستنةوةي لة ئةنجامصكي باش كارصكي ئاسان نيية. ئصمة دةبصت زياتر سوربين لةسةر داواكارصكانمان و زياتر بةثةرؤشةوة بين بؤ بةديهصناني خةوةكانمان لة مةأ كوردوستانصكي ئازاد. بةديهصناني خةوي ئازادكردني كوردوستان لةدةست يةك ثالَةوان نايةت هةتا ئةطةر ئةوكةسة مرؤظصكي زؤر كارامة بصت. ئةو خةوة تةنها كاتصك دصتةدي كة ئصمةي كورد هةموو هةمان خةو ببينين و ثصكةوة بؤ بةديهصناني خةبات بكةين.

 

سةركردةي خصلَي و حيزبي و ئاينيةكاني كوردوستان ئةركصكي أةوةشتي و مصذوييان لةبةردةمداية كة بؤ سيستةمصكي سياسي هاوضةرخ و شارستانيانة كاربكةن تا بضوكترين ئةطةري كصشةي ناوخؤيي لة كوردوستاندا لةناوبةرن. زؤر زؤر طرنطة كة بيركردنةوة و أةفتاري خصلَةكيانة لة كوردوستاندا نةمصنصت. زؤر طرنطة كة بازرطانيكردن بة شةأةوة لة كوردوستاندا نةمصنصت. ئةركي سةركردةكاني ئيستاي كوردوستانة كة بة لايةنطرةكانيان بلَصن وةك نةتةوةيةك بير بكةنةوة و أصز لة ديموكراتي و سةروةري ياسا بطرن و بة كردةوةش ئةم داواكاريانة جصبةجص بكةن.

 

هيض طرنط نيية كة تؤ لة كوردوستاندا سةر بة ضي حيزب و ئاين و ضين و توصذصكي كؤمةلآيةتيت ضونكة خالَصكي هاوبةش هةموومان لة يةك كؤمةلَدا كؤدةكاتةوة. ئةو خالَة هاوبةشةش نةبوني ئازاديية بؤ هيض كاممان. ئةم خالَة هاوبةشة دةتوانصت هؤكار و ثالَنةر بصت بؤ كؤكردنةوةمان لة دةوري ئامانجصكي هاوبةش. ئةو ئامانجة هاوبةشةش ئازادكردنمانة لة دةست داطيركةران و ضةوسصنةران.

 

ئصمة دةبصت يةك دةنط داوا لة طؤمةلَطاي نصونةتةوةي بكةين كة كؤتاي بةدةوري خؤيان بهصنن لة لةناوبردني طةلي كورددا, وة دةبصت داوايان لص بكةين كة لةأصطاي نةتةوة يةكطرتووةكانةوة ئةو ياسا نصونةتةوةييانة بسةثصنن كة بؤ ثاراستني طةلاني بص ولآت لة ئارادان. ئةركي نةتةوة يةكطرتووةكانة كة دةرفةت بؤ كورد بأةخسصنن تا ضارةنوسي خؤيان ئازادانة دياري بكةن و نوصنةرصكي دايمي كورد لةو أصكخراوةدا وةرطرن كة مافي دةنطداني هةبصت. نةتةوة يةكطرتووةكان دةبصت كؤتاي بة ضةتةطةري و خنكاندني كوردوستاني باشور لةلايةن ولآتاني دراوسصوة بهصنصت, ئةمةش بة لابردني هةموو طةمارؤ و سزا نصونةتةوةييةكان لةسةر ئةو ناوضةية و دةركردني بأيارصك كة مافي كردنةوةي فأؤكةخانة و ثةيوةندي هةوايي لة نصوان كوردوستاني باشور و جيهاندا دابمةزرصنصت. هصزصكي ئاشتي ثارصزي نةتةوة يةكطرتووةكان دةبصت بنصردرصت بؤ كوردوستاني باشور تا ثصش بة تورك و فارسةكان بطرن و نةيةلَن سنور ببةزصنن و كاري ترؤريستي دذي طةلي كورد ئةنجام بدةن. نةتةوة يةكطرتووةكان دةبصت بة توندي سزاي ئةو ولآتانة بدات كة هةر جؤرة ضةكصك دةفرؤشن بة داطيركةراني كوردوستان ضونكة ئةو ضةكانة بؤ كوشتن و ترساندني طةلي كورد بةكار دةهصنرصن.

 

زؤر لايةن كاريطةرييان هةية لةسةر أةوت و أصبازي بزاظي ئازادي خوازي طةلي كورد. هيضكام لةم لايةنانة بةتةنها ئةو دةستةلآتةيان نيية كة ئةم بزاظة لةوة بثارصزن كة نةكةوصتة خولانةوة لة بازنةي نةزانيدا. ئةركي هةموانة كة تصكؤشن تا بةزوترين كات ئازادي بؤ كورد دةستةبةر بكةن.

 

كؤتايي  

?? -?? - ???? 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

سةرضاوةكان

تصبيني:

 ناوي نوسةران و ناونيشاني ئةو سةرضاوةنةي بؤ ئةم نوسينة سودم لص وةرطرتون بة باشم زاني كة  وةرياننةطصأمة سةر كوردي ضونكة زؤرجار ئةو كارة دةبصتة هؤي شصواندني ناوي نوسةران و ناونيشاني نوسينةكانيان بؤية بةهةر زمانصك سةرضاوةكةم خوصندبصتةوة هةر بة هةمان زمانيش ئاماذةم ثص كردووة. لةو بأوايةدام ئةمة كاري ثصداضونةوة و دؤزينةوةي ئةو سةرضاوانة بؤ خوصنةران ئاسانتر دةكات.

 

1- صدام الحسين " ديموقراطية مصدر القوة للفرد والمجتمع " بغداد, مطبوعات الثورة 1977

2- Hassan Arafa, “The Kurds” Published by Ebenezer Baylis and Son, Ltd. 1966 UK. P. 97

 

3- John Bulloch & Harvey Morris, “No Friends but the Mountains” 

    Published by  Penguim Group 1992. P. 75

 

4- Stephen C. Pelletiere, “The Kurds An Unstable Element in the Gulf”

    Published by Westview   Press US 1984. P. 32

 

5- Jonathan C. Randal, “After such Knowledge What Forgiveness?” Published by HarperCollins 1997 P. 43

 

6- Nader Entessar, “Kurdish Ethnonationalism 

    Published by Lynne Rienner Publishers, Inc. 1992  USA. P. 118 – 119

 

7- Nader Entessar, “Kurdish Ethnonationalism

    Published by Lynne Rienner Publishers, Inc. 1992  USA. P. 116

 

8- David McDowall, “A Modern History of the Kurds” Second Revised and Updated Addition

    Published by I. B. Tauris &  Co Ltd. 2000. P. 302

 

9- Jonathan C. Randal, “After such Knowledge What Forgiveness?”

     Published by HarperCollins 1997 P. 137

 

10 - John Bulloch & Harvey Morris, “No Friends but the Mountains”

       Published by Penguim Group 1992. P. 122

 

11 - Jonathan C. Randal, “After such Knowledge What Forgiveness?”

       Published by HarperCollins 1997 P. 140

 

12 -  David McDowall, “A Modern History of the Kurds” Second Revised and Updated Addition

        Published by I. B. Tauris &  Co Ltd. 2000. P. 317

 

13 - David McDowall, “A Modern History of the Kurds” Second Revised and Updated Addition

       Published by I. B. Tauris &  Co Ltd. 2000. P. 296

 

14 – Dr. Fereydune Hilimi “My Father The Early Rafiq HilmiAugust 4, 2001 Article published

        Published by  www.kurdishmedia.com

 

15 - Jonathan C. Randal, “After such Knowledge What Forgiveness?”

      Published by HarperCollins 1997 P. 141

 

16 - David McDowall, “A Modern History of the Kurds” Second Revised and Updated Addition

        Published by I. B. Tauris &  Co Ltd. 2000. P. 325

 

17 - David McDowall, “A Modern History of the Kurds” Second Revised and Updated Addition

        Published by I. B. Tauris &  Co Ltd. 2000. P. 343

 

18 - Jonathan C. Randal, “After such Knowledge What Forgiveness?”

       Published by HarperCollins 1997 P. 193 – 195

 

19 - Nader Entessar, “Kurdish Ethnonationalism

        Published by Lynne Rienner Publishers, Inc. 1992 USA. P. 29

 

20 - Edmund Ghareeb “The Kurdish Question in Iraq  

       Published by Syracuse Univercity Press c1981 USA  P. 90 –91

 

21   Nader Entessar, “Kurdish Ethnonationalism

         Published by Lynne Rienner Publishers, Inc. 992 USA. P. 72

 

22 – Nader Entessar, “Kurdish Ethnonationalism

        Published by Lynne Rienner Publishers, Inc. 992 USA. P. 73

 

23 - John Bulloch & Harvey Morris, “No Friends but the Mountains”

       Published by Penguim Group 1992 P. 136

 

 

24 - John Bulloch & Harvey Morris, “No Friends but the Mountains”

        Published by Penguim Group 1992 P. 148

 

25 - David McDowall, “A Modern History of the Kurds” Second Revised and Updated Addition

       Published by I. B. Tauris &  Co Ltd. 2000. P. 343

 

26 - David McDowall, “A Modern History of the Kurds” Second Revised and Updated Addition

         Published by I. B. Tauris &  Co Ltd. 2000. P. 343

 

27 - David McDowall, “A Modern History of the Kurds” Second Revised and Updated Addition

       Published by I. B. Tauris &  Co Ltd. 2000. P. 343

 

28 - John Bulloch & Harvey Morris, “No Friends but the Mountains” 

       Published by Penguim Group 1992. P. 212 – 213

 

29 - David McDowall, “A Modern History of the Kurds” Second Revised and Updated Addition

       Published by I. B. Tauris &  Co Ltd. 2000. P. 343 – 344

 

30 - Nader Entessar, “Kurdish Ethnonationalism

       Published by Lynne Rienner Publishers, Inc. 1992 USA. P. 45 - 46

 

31 - دةنط و باسي تةلةفيزيؤني عراق لةسةرةتاي جةنطدا       

 

32 - نةوشيروان موستةفا "لة كةناري  دانوبةوة بؤ خأي ناوزةنط 1977 لة ئةلَمانا ضابكراوة

 

33 - David McDowall, “A Modern History of the Kurds” Second Revised and Updated Addition

       Published by I. B. Tauris &  Co Ltd. 2000. P. 351

 

34 – Kanan Makiya “Cruelty And Silence” Published by W.W. Norton & Company Ltd. 

New York USA 1993 P. 153.

 

35 - Robert Olson , “ The Kurdish Nationalist Movement in the 1990’s” 1996

        Published by University Press of Kentucky USA. P. 87 – 88

 

36   Jonathan C. Randal, “After such Knowledge What Forgiveness?”

        Published by Harper Collins 1997. P. 38.

 

37 - Jonathan C. Randal, “After such Knowledge What Forgiveness?”

       Published by Harper Collins 1997. P. 39 - 40.

 

38 - February 15, 1991, Mr. Bush’s message was broadcasted several time                 

broadcasted by most news agencies such as CNN, NBC, CBS, as well as from the   collation radio in Arabic which was broadcasting to Iraqi people from Saudi Arabia.

 

39 - David McDowall, “A Modern History of the Kurds” Second Revised and Updated Addition

        Published by I. B. Tauris &  Co Ltd. 2000. P. 372.

 

40 - David McDowall, “A Modern History of the Kurds” Second Revised and Updated Addition

      Published by I. B. Tauris &  Co Ltd. 2000. P. 378.

 

41 - David McDowall, “A Modern History of the Kurds” Second Revised and Updated Addition

        Published by I. B. Tauris &  Co Ltd. 2000. P. 378.

 

 

مالَةوة